काय लिहावे

काय लिहावे

हा प्रश्न प्रत्येकाला कधी ना कधी पडलाच असतो. समर्थ रामदास म्हणून गेले
'दिसामाजी काहितरी ते लिहावे,प्रसंगी अखंडीत वाचीत जावे '.

दुसरी ओळ तर आपण पाळतोच.2 इंग्शिश,4 मराठी एखादा हिंदी पेपर वाचतोच त्याशिवाय ई-मल्स ,आॅफिस मटेरियल्स व अनेक इतर.
(एवढं वाचायची खरचं गरज नाही)

मोठ्या हौसेने ब्लाॅग सुरु केला.धडाक्यात 23 पोस्ट टाकल्या आणि मग काय लिहायचे असा खडखडाट झाला.

आपण कधी चित्र काढतो पण ते खास वाटत नाही. कधी गायचा प्रयत्न केला तर गाणं रंगत नाही.
का असं होतं?

मग त्या चित्राला आकाश काढलं, जमीन / हिरवळ काढली ,वस्तुंना ठळक बाॅर्डर काढली कि त्याला उठाव येतो.

गाण्याचं म्हणावं तर तेच, पार्श्वसंगीतामुळे गाण्याला भरीवपणा येतो,उणीवा झाकल्या जातात.त्यामुळे कॅराओकेवर गायला चांगले वाटते.

लिखाणाचे काय?
तेच.
एक मध्यवर्ती कल्पना असते, विचार असतो आणि लेखक वाचकांना त्या दिशेला वाहुन न्यायचा प्रयत्न करत असतो.

मग?

काहि नाही, विचारांच्या इंधनाची टाकी 'रिझर्व' लेव्हलच्या खाली जाऊनही गाडी एव्हढी हाणली आहे.

आज पुरे,थांबतो.

Business Ashram : Suresh Hundare - An inspiring wonder - सुरेश हुंदरे – एक अनुकरणीय आश्चर्य

This inspiring article written by
श्रीकांत कुलकर्णी
९८५००३५०३७
Shrikantkulkarni5557@gmail.com

सुरेश हुंदरे गेले हे कळले क्षणभर मन सुन्न झाले. सुन्न होणे ही मनाची नैसर्गिक प्रतिक्रिया. पण सुरेश हुंदरे अचानक आपल्यातून जाणे म्हणजे पुढच्या पिढीने ज्या दिव्याकडून प्रकाश मिळवायचा तोच अकाली विझल्यासारखे झाले आहे. कोण होते सुरेश हुंदरे तर अतिशय मार्मिकपणे सांगता येईल. टी.व्ही वर आबुराव आणि बाबुराव ही बतावणी पात्रे आपल्या वडिलांचे बढाईखोर पराक्रम सांगतात आबुराव म्हणतो माझे वडील एका ढान्गेत अमेरिकेत पाउल ठेवतात तर बाबुराव म्हणतात हे तर काहीच नाही माझे वडील पहिलं पाउल चंद्रावर टाकतात आणि दुसरे मंगळावर. अशाच पद्धतीने मी जर तुम्हाला सांगितले की मी असा एक माणूस पहिला आहे ज्याने आपल्या व्यावसयिक कारकीर्दीत एकही रुपयांची लाच दिली नाही आणि एक रुपयापण काळा (२ नंबर) पैसा केला नाही तर तुम्ही म्हणाल काय राव आबुराव-बाबुरावची नवी गोष्ट सांगताय काय ? पण हा माणूस असाच विलक्षण होता आणि हे सत्य होते आणि त्यांच्या ३०—३५ वर्षांच्या कारकीर्दीत १५० कोटींची उलाढाल, १०० माणसांना रोजगार हे घडले. लाच न देता धंदा काय वेडेबिडे आहात का ?  लाच देणे हे सत्य आपण किती स्वीकारले आहे की सुरेश हुंदरे हे रम्य कल्पना वाटावेत. सुरेशजींना भेटण्याचे २ प्रसंग मला आले त्यातला दुसरा आधी वर्णन करतो कारण माझ्या आयुष्यातली ती एक अभिमानाची गोष्ट आहे.
आमचे प्रिय शिक्षक कृ.ब.तळवलकर यांच्या नावाने २०११ चा “अनुकरणीय उद्योजक” हा पुरस्कार त्यांना द्यायचे आम्ही ट्रस्टी मंडळींनी ठरवले आणि त्यांची भेट घ्यायची ठरवले. त्यांच्या काही परिचितांनी ते कोणताही पुरस्कार घेत नाहीत आणि त्यांना आवडत नाहीत तेव्हा सांभाळून अशी गर्भित सूचना दिली. म्हटले जायचेच. फोन मिळवला येण्याचे कळवले त्यांनी पण “या भेटू” असा प्रतिसाद दिला. आम्ही चौघे पुण्याहून बेळगावला निघालो. तेथे त्यांचा poly-Hydron नावाने व्यवसाय आहे . सकाळी ११ वाजता त्यांच्या बिझनेस आश्रम अशी पाटी असलेल्या कार्यालयात पोहोचलो. स्वागत झाले. आत गेल्यावर स्वामी विवेकानादांचा पुतळा, सभोवताली अनेक पुस्तके व्यवस्थित लावून ठेवलेली कपाटे, भरपूर उजेड आणि मधोमध त्यांचे प्रशस्त टेबल. प्रसन्नपणे स्वागत केले. त्यांना अशा येण्याची सवय असावी कारण अनेक व्यावसायिक आणि व्यापारी संस्था शैक्षणिक संस्था त्यांच्या या बिझिनेस आश्रमास भेट देत असतात. ते स्वत: एक अभ्यास विषय झाले होते.  पुरस्काराविषयी एकदम विषय काढायचा नाही असे आमच्यात ठरले होते त्यामुळे तुमच्या व्यावसायिक संकल्पना समजून घेण्यास आलो आहोत एव्हडी सुरवात केली. त्यांना त्याची व्यावसयिक जडण घडण, व्यावसायिक नीतीमूल्यांचे काटेकोर पालन आणि कामगारांचे स्वातंत्र्य यावर अतिशय परखड विचार ऐकवले. त्यांच्या व्यवसायाला नैतिक अधिष्ठान देणारी इन्कम टॅक्स संदर्भात एक घटना पण त्यांनी प्रांजळपणे ऐकवली.
“मी काही धुतल्या तांदुळासारखा नव्हतो पण या घटनेने मला विचार करण्यास प्रवृत्त केले. आणि प्रामाणिकपणे व्यवसाय करावयाचे मी ठरवले. प्रामाणिकपणा मी प्रथम माझ्यावर लादला आणि मग सोनी आणि टोयोटा या कंपन्यांच्या प्रवर्तकांनी या विचारांना बळ दिले. विवेकानंदांनी मार्ग दाखवला. चला आमचा कारखाना बघू यात.” असे म्हणून ते स्वत: आम्हाला घेऊन त्यांचा कारखाना दाखवू लागले. जाता जाता अनेक गोष्टी समजून सांगत.
“ मी आमच्या कारखान्यास बिझिनेस आश्रम म्हणतो. येथे प्रत्येकाने आपले व्यावसायिक नीती समजावून घेतली पाहिजे आणि त्याप्रमाणे वर्तन केले पाहिजे यावर आमचा कटाक्ष आहे. आमच्याकडे कोणत्याही कामगारास कंपनीचे बॅलन्सशीट / नफातोटा बघण्याचा अधिकार आहे. प्रत्येक कामगारास मिळणारा इन्सेन्टिव्ह हा त्याने केलेल्या कामावर मिळतो. आमच्याकडे वेगळे क्वालीटी सेक्शन नाही. प्रत्येकाने आपल्या कामाची जबाबदारी घेतली तर या सेक्शनची गरज नाही. गेली अनेक वर्षे आमच्या उत्पादनात १०० टक्के अचूकता आम्ही सातत्याने जोपासली आहे.  आमचे कामगार अपवादात्मक परिस्थितीत रजा घेतात.  तर येथे सर्वजण समान आहेत माझे कामगार जे जेवतात तेच मी जेवतो. कँटीनमध्ये त्यांच्याबरोबरच जेवण घेतो. माझ्या केबिन मध्ये कोणासही प्रवेश असतो. येथील पुस्तके वाचू शकतो. मला प्रश्न विचारू शकतो. बाहेरील पाहुणे, सरकारी अधिकारी यांचा पण अपवाद नाही. कोणत्याही कस्टमरला फेव्हर करत नाही. आम्ही कोणालाही लाच देत नाही. पूर्वी येणाऱ्या प्रत्येक सरकारी अधिकाऱ्यास आम्ही पैसे देत नाही असे सांगावे लागे. आता परिस्थिती बदलली आहे सरकारी अधिकारी येतात त्यांचे अकौंट तपासणीचे काम करतात त्याचा रिपोर्ट देतात काही त्रूटी आढळल्यास आम्ही त्यावरील दंड भरतो (अशी वेळ बहुदा येतच नाही) पण आम्हाला पैसे मागण्याची हिम्मत होत नाही. त्यांना कोणतीही स्पेशल ट्रीटमेंट दिली जात नाही. त्यांना हवे असणारे रेकॉर्ड  दिले जाते. मदतनीस दिला जात नाही. माझे सरकारी काम झाले नाही तर १ महिन्याने आम्ही  त्यांना काम न होण्यामागचे कारण लेखी विचारतो. आमच्या मागणीतील त्रूटी सांगा अशी विनंती करतो. तर काही न देताघेता काम होते. या जागेला आम्ही बिझिनेस आश्रम म्हणतो त्यामुळे प्रत्येकजण वस्तूचे पावित्र्य जपण्याचा प्रयत्न करतो. आमचा कामगार आणि स्टाफ यांना मी न सांगता वयक्तिक जीवनात हीच तत्वे पाळतो हे विशेष. साध्या इथे १०० सीएनसी मशीन आहेत. या कारखान्यातील प्रत्येक मशीन बँकेचे कर्ज न घेता आणलेले आहेत. आम्हास आत्ता पण  एक रुपयांचे कर्ज नाही. आम्ही सर्वांसाठी हे ध्यानमंदिर उभे केले आहे. मी स्वत: पहाटे ५ वाजता येथे ध्यान करतो. कोणासही काम करताना ताण आला तर येथे येऊन ध्यान करण्याची मुभा आहे परवानगीची गरज नाही. मन शांत झाले की कामगार परत उत्साहाने कामास लागतात. ”
“आमच्या कडे ओव्हर टाईमची जरुरी नाही. वेळेत येणे जसे बंधनकारक आहे तसेच घरी जाणे. मी स्वत: हे कटाक्षाने पाळतो. मी इथून बाहेर गेलो की एकल स्कूल चे काम करतो. या संस्थेचे कर्नाटक विभागाचे कार्य मी बघतो. अनेक गरीब आणि वंचित मुलामुलींना या संस्थेतर्फे शिक्षण दिले जाते यासाठी सरकारी मदत घेतली जात नाही. सर्व काम स्वयंसेवक करतात. पहिली ते सातवीचे मोफत शिक्षण दिले जाते. प्रत्येक माणसाने आपला वेळ समाजासाठी दिला पाहिजे.”
सर्व कारखाना दाखवून झाला. जेवणाची वेळ झाली. कँटीनमध्ये सर्वांच्या बरोबर त्यांनी जेवण घेतले. आता त्यांच्या कार्यालयात बसलो. जे पाहिले ते अद्भूत होते.
आता विचारण्याची वेळ आली होती.
मी सरळ विचारले “आता आमच्या येण्याचा उद्देश सांगतो आम्ही आमच्या शिक्षकांच्या नावाने देण्यात येणारा “अनुकरणीय उद्योजक” पुरस्कार आपल्याला देण्याचे ठरवले आहे. तुमची सम्मती हवी आहे.” ते क्षणभर विचारात पडले.
“ मी पुरस्कार घेत नसतो हो! ”
“ आमच्या सरंची तत्वे जगणारी मानसे आम्ही शोधतो आणि पुरस्कार देणे हे गौण आहे. पण तुमच्या सारखी अनुकरणीय उदाहरणे लोकांपुढे आली पाहिजेत. विचार कराच नव्हे हो म्हणाच” मी.
त्यांनी ३-४ मिनिटे विचार केला आणि एकदम विचारले
“पुरस्कार कोणाच्या हस्ते देणार”...सुरेशजी
“ग्राहक पंचायतीचे बिंदुमाधव जोशी”...मी
“राजकारणातले कोणी नाही ना?”... सुरेशजी
“छे, आमच्या ट्रस्टमध्ये राजकारणातले कोणीही नाही सरांचे विद्यार्थी आणि कुटुंबीय”...मी
“मग माझा होकार आहे”
आम्ही अवाक झालो. आनंद झाला.
पुढे फेब्रुवारी २०११ मध्ये पुरस्कार वितरण सोहळा झाला. सुरेशजींनी जे मनोगत केले ते व्यावसायिकांसाठी वस्तुपाठच होता. त्यांना दिलेल्या पुरस्काराने कार्यक्रमास वेगळीच उंची मिळाली. या वर्षात देशात सर्वत्र अण्णा हजारेंचे भ्रष्टाचार विरोधी आंदोलन चालले होते. त्यामुळे सुरेशजींच्या विचारांनी उपस्थित भारावून गेले.
पुरस्काराची रक्कम त्यांनी एका एकल शाळेस दिली. त्या देणगीस स्वत:चे नाव न देता आमच्या सरांचे नाव दिले केव्हडा मोठेपणा ! तशी रीतसर पावती पाठवली आणि पुढे या शाळेची प्रगती आम्हास कळवत.
एक व्यावसयिक आश्चर्य ठरलेले सुरेश हुंदरे हे पुढच्या पिढीस दीपस्तंभ ठरावेत. He was inspiring wonder.
Thanks to,
श्रीकांत कुलकर्णी
९८५००३५०३७
Shrikantkulkarni5557@gmail.com

कविता

सुरेश भट यांच्या दोन ओळी घेऊन एक पर्यावरणवादी कविता होईल असे मला वाटले ,
 …

original सुरेश भट

कुठे झाडे,कुठे पक्षी ,कुठे तेथे झरे आता
जिथे भेटायचो आपण तेथे आली घरे आता .

राजेश addition

तुझ्या वस्त्रांसम होती गर्द राई जिथे
आता राख वैराण नजर जाई जिथे
तुझे नि माझे ते स्वप्न मखमाली सरे आता
जिथे भेटायचो आपण तेथे आली घरे आता

तोडिल्या वेली,तोडली झाडे,काष्ठ नाम याला
फोडिला डोंगर,पत्थर विकून झाला
वनश्रीमंतवासी होता ,नागवा ठरे आता
जिथे भेटायचो आपण तेथे आली घरे आता

कसला विकास कसली हि राज-नीती
धनदांडगे नि पुढारी अशी हि अभद्र युती
बांधली खुराडी,मानवता गुदमरे आता
जिथे भेटायचो आपण तेथे आली घरे आता

एकीकडे असा  हा धन उर्जा विध्वंस दिसे
दुसरीकडे परंतु पिण्यास पाणी नसे
अपराधी, घे पोटात आम्हा धरे आता
जिथे भेटायचो आपण तेथे आली घरे आता

Inspiration : मातीवरती पाण्याची शेती, समीर कर्वे,maharashtratimes 18.05.2015

समीर कर्वे
आयआयटीशिक्षित तज्ज्ञ डॉ. बिप्लब पटनाईक यांनी १५ वर्षांच्या परिश्रमांनी पाण्याच्या पुनर्वापराच्या जैविक व पर्यावरणसुसंगत पद्धतीवर संशोधन केले आहे. 'सॉइल बायोटेक्नॉलॉजी' (मातीवर आधारित जैविक प्रक्रिया तंत्रज्ञान) असे या तंत्राचे नाव असून, महाराष्ट्रात सध्या पाण्याची समस्या गंभीर बनत चालली असताना मातीवरची ही पाण्याची शेती त्यावर दिलासा ठरू शकते.

पाण्याची शेती करणे शक्य आहे का? निसर्गातील टाकाऊतून टिकाऊ तयार करण्याच्या प्रक्रियेत जर आपण पाणी तयार करू शकलो तर? गाड्या धुण्यापासून बागकामाच्या उपयोगासाठी शहरांमध्ये भरपूर पैसे खर्च करून प्रक्रिया केलेले शुद्ध पाणी वापरले जाते, याबद्दल आपण हळहळ व्यक्त करतो. परंतु, या कामासाठी पर्यायी पाणी आणायचे तरी कुठून, असा रास्त प्रश्न आपल्याला पडतो. आयआयटीशिक्षित तज्ज्ञ डॉ. बिप्लब पटनाईक यांनी गेल्या १५ वर्षांच्या परिश्रमांनी पाण्याच्या पुनर्वापराच्या जैविक व पर्यावरणसुसंगत पद्धतीवर संशोधन केले आहे. त्यांचे हे संशोधन अमेरिकन व भारतीय पेटंटनाही पात्र ठरले आहे. महाराष्ट्रात सध्या प्रत्येक ठिकाणी पाण्याची समस्या गंभीर बनत चालली असताना टाकाऊ पाण्याच्या पुनर्वापराच्या अशा निसर्गनियमावर आधारित शास्त्रीय प्रक्रिया पाणीटंचाईच्या प्रश्नावर दिलासा ठरू शकतात.

वाडा तालुक्यात कोहोज किल्ल्याच्या पायथ्याशी वसविण्यात आलेल्या गोवर्धन ग्रामसंकुलात या मलप्रक्रिया केंद्राचा दाखला आम्हाला पहायला मिळाला. निसर्गातील जैवविविधता व अन्नसाखळी जपून माणसांसाठी सुयोग्य अन्न, निवास आणि निवारा तयार करता येतो, या तत्त्वार बेतलेल्या या प्रकल्पात सांडपाणी व मलनिःस्सारणाची जैविक प्रक्रिया करण्यावर भर होता व त्यातूनच दररोज ३० हजार लिटर्स मल व सांडपाण्याची जैविक प्रक्रिया करण्याची क्षमता असलेला प्रकल्प येथे उभारण्यात आला. सॉइल बायोटेक्नॉलॉजी म्हणजेच मातीवर आधारित जैविक प्रक्रिया तंत्रज्ञान असे या तंत्राचे नाव असून, प्रथम आयआयटीच्या प्रयोगशाळेत जन्मलेले हे तंत्रज्ञान आता प्रत्यक्ष वापरातही उपयुक्तता सिद्ध करीत आहे.

वर म्हटल्याप्रमाणे पाणी वाचवायचे किंवा सांडपाण्यावर पुनर्प्रक्रिया करायची, असे वारंवार म्हटले जाते. परंतु, फार थोड्या शहरांमध्ये त्याचे व्यापक प्रमाणात यशस्वी निकाल मिळतात. कानपूरमधून बी.टेक करून आलेले बिप्लब पटनाईक हे जेव्हा आयआयटी, मुंबईमध्ये पीएचडी करीत होते, तेव्हा त्यांनाही हीच अगतिकता जाणवत होती. त्यांच्या कारखान्यांना अभ्यासभेटी व्हायच्या, तेव्हा तेथील सांडपाणी प्रक्रिया केंद्रे कुचकामी ठरल्याची व केवळ कागदावरचा उपचार उरल्याची सल त्यांना बोचू लागली. बरेचसे तंत्रज्ञान पुस्तकात शोभून दिसते, मात्र प्रत्यक्षात ते काम करीत नाही, असे त्यांच्या लक्षात आले. आयआयटीमध्ये आल्यावर त्यांचे वरिष्ठ पीएचडी फेलो डॉ. उदय भवाळकर त्यावेळी घनरूप मलनिःस्सारण प्रक्रिया, व्हर्मिकल्चर यावर काम करीत होते व अशा एखाद्या समस्येवर चिरस्थायी विकासास पूरक असे उत्तर शोधावे, याची प्रेरणा त्यांनीच बिप्लब यांना दिली.

यातूनच बिप्लब यांचे संशोधन सुरू झाले. सुरुवातीस ते प्रयोगशाळेत होते. परंतु, या प्रयोगांची व्यवहार्यता तपासणे गरजेचे होते. प्रयोगशाळेतील प्रयोगात बिप्लब यांनी एक महत्त्वाचा बदल आपल्या दृष्टीत ठेवला. तो म्हणजे सांडपाण्यावर किंवा मलावर प्रक्रिया करायची, तर ती पाण्यातच होते, हा सर्वसाधारण पाया त्यांनी मोडीत काढला. बिप्लब म्हणाले, मुळात पाण्यामध्ये प्राणवायूचे प्रमाण कमी असते. त्यामुळे त्यात मलावर प्रक्रिया करायची झाली, तर त्यात ऑक्सिजन सोडायला हवा. शिवाय आपल्या महापालिका ज्या प्रकारे मलनिःस्सारण प्रक्रिया करतात, त्यात हे मल अनेक किलोमीटरवर जमिनीखालून वाहून नेले जाते. त्यात वेगवेगळ्या प्रकारचे वायू तयार होतात. मल बरेच अंतर वाहून केंद्र‌भिूत पद्धतीने त्यावर प्रक्रिया करायची, तर या प्रक्रियेतून मिळालेले पाणी वापरणारे ग्राहक पुन्हा लांब अंतरावर असतात. म्हणजे त्याचाही उपयोग होत नाही. मोठ्या प्रमाणात मल कोंडल्यामुळे त्यातून प्रदूषित किंवा विषारी वायू मोठ्या प्रमाणात उत्सर्जित होतात. ते आरोग्य व पर्यावरणास घातक असतात. कित्येकदा परदेशातील मॉडेलचे अंधानुकरण केले जाते. परदेशातले तापमान मुळातच कमी असते. भारतातील तापमानात तीच व्यवस्था कुचकामी ठरते. अमोनियासारखे वायू भारतात तयार झाल्यास येथील तापमानामुळे त्यांच्या ज्वलनशीलतेचे प्रमाणही जास्त असते. त्यामुळेच सांडपाणी, मल यांच्या उगमाजवळच विकेंद्रित पद्धतीने त्यावर प्रक्रिया करावी, हा मुख्य उद्देश एसबीटी प्रक्रियेत ठेवण्यात आला. मुंबई, पुण्यासारख्या शहरांमध्ये काही सोसायट्यांमध्ये जिथे पुनर्प्रक्रिया केलेले पाणी वापरात येते, त्यात इतरही त्रुटी दिसल्या होत्या. बऱ्याचशा प्रकल्पांमधले पाणी टॉयलेट फ्लशिंगसाठी वापरल्यावर एक दुर्गंधी येते. शिवाय प्रकल्प चालविण्याचा खर्च अवाढव्य असतो. खूप वीज खर्च होते वा रसायने भरपूर लागतात, अशाही तक्रारी होत्या. या सर्व समस्यांवर तोडगा काढण्यास एसबीटीमध्ये प्राधान्य होते. या प्रक्रियेची प्रत्यक्ष चाचणी घेण्याची संधी आम्हाला गोरेगावच्या इंदिरा गांधी इन्स्टिट्यूट ऑफ डेव्हलपमेंट अॅण्ड रिसर्च या संस्थेच्या संकुलात मिळाली. तेथे आम्ही प्रथम २५ हजार लिटर्सचा प्रकल्प सुरू केला.

माती, पंप, यासारखे अडगळीतले सामान असलेली प्रयोगशाळा फारशी कुणाला आकर्षक वाटणार नाही. परंतु, आयआयटीभेटीमध्ये डॉ. रघुनाथ माशेलकर यांच्या नजरेने ही प्रयोगशाळा हेरली व त्यांनी बिप्लब यांच्याकडून त्याविषयी माहिती घेतली. त्यांना या तंत्रज्ञानाच्या पेटंटसाठी अर्ज करण्यास प्रवृत्त केले. त्यानुसार सर्व शास्त्रीय लेखन करून पेटंटसाठी अर्ज केला तेव्हा दोन अमेरिकन व दोन भारतीय पेटंट त्यांना मिळाली. मातीतील म्हणजेच निसर्गाच्या अन्नसाखळीतील भक्ष्य व भक्षक या घटकांचाच पाणी स्वच्छ करण्यासाठी वापर करणे, हे यातले मुख्य तंत्र होते. त्यात प्रादेशिक जैवतंत्रज्ञान, मातीचे जीवशास्त्र, सूक्ष्मजीवशास्त्र, भूरसायनशास्त्र, भूपदार्थविज्ञान व रासायनिक अभियांत्रिकीची तत्त्व असे विविध शाखांचे एकत्रित ज्ञान वापरल्यामुळे ते पेटंटला पात्र ठरले.

मृत जीवजंतूंना सामावून घेण्यासाठी माती ही उत्तम नैसर्गिक घटक म्हणून काम करते. टाकाऊ पाण्यातील जीवजंतू अलग करण्यासाठी मातीचा सुयोग्य वापर व्हायला हवा. हिरवी झाडे, झुडपे यांच्यातही पाण्यातून जीवजंतू शोषण्याची चांगली क्षमता असते. तिचा वापर व्हायला हवा. मातीत निसर्गतःच प्राणवायूचा पुरवठा असतो, जो मातीत खेळत्या हवेची प्रक्रिया करण्यास उपकारक ठरतो. खेळत्या हवेमुळे या प्रक्रियेतून अनावश्यक विषारी किंवा ग्रीनहाऊस वायू उत्सर्जित होत नाहीत. साहजिकच दुर्गंधी किंवा विषारी वायूंचे प्रदूषण होत नाही. याचे प्रत्यंतर गोवर्धन गावात आले. तेथे ३० हजार लिटर्सचा एसबीटी प्रकल्प बिप्लब यांच्या लाइफलिंक इको टेक्नॉलॉजिसने उभारला. इस्कॉनच्या या प्रकल्पातही आयआयटी, बेंगळुरूचे आयआयएससी अशा नामांकित विज्ञान-तंत्रज्ञान जगतातून आलेले शास्त्रज्ञ आता 'शून्य कचरा' आधारित गाव तयार करण्याच्या कामात लागले आहेत. त्यामुळे एसबीटीला येथे चांगला वाव होता. स्वयंपाकाचा कचरा, टॉयलेट-बाथरूम यांच्या वापरातून येथे तयार होणारा मल व सांडपाणी एका टाक्यात आणून ते सौरऊर्जेच्या पंपानेच दहा फूट वर चढविले जाते. तेथे मातीच्या साह्याने नैसर्गिक प्रक्रिया सुरू राहते. अत्यंत कमी जागा व्यापणाऱ्या या गच्चीवर अत्यंत डेरेदार वृक्ष फुलले आहेत. लालचुटुक गुलाब, गलेलठ्ठ पपया यांची दाटीवाटी येथे आहे. येथून बाहेर पडणारे जवळपास ९० ते ९५ टक्के पाणी पुन्हा बागकामासाठी वापरले जाते. त्यावर फळभाज्यांची लागवड करण्यात आली आहे. २० लाखांच्या भांडवलात ३० हजार किलोलीटर्स क्षमतेचा प्रकल्प साकारला असला, तरी आज तो ६० हजार लिटर क्षमतेने काम करीत आहे. आता तीच क्षमता दुप्पट करण्याची योजना आहे. ३० हजार लिटरचा प्रकल्प साधारण ३० कुटुंबे किंवा १५० माणसांच्या संकुलास उपयुक्त ठरतो. यातून शून्य उत्सर्जन होतेच, शिवाय सुंदर मनोहारी बगिचाही उपलब्ध होतो. हॉटेल्स, गोल्फक्लब, संरक्षण आस्थापना, निवासी, उद्योग व व्यापारसंकुले येथे हे तंत्रज्ञान उपयुक्त असल्याचे आढळले आहे. १५ वर्षात एसबीटीमध्ये जागेचा वापर कमी करण्यापासून अनेक सुधारणांवर भर आहे.

पाणीटंचाईच्या मुकाबल्यासाठी आपल्याला अशाच कमी खर्चिक, जैविक व चिरस्थायी प्रकल्पांतून पाण्याची पुनर्प्रक्रिया गरजेची ठरणार आहे. जवाहरलाल नेहरू नागरी पुनर्निर्माणासारख्या योजनांमध्ये मलनिःस्सारण, सांडपाणी व्यवस्थापन यासाठी निधी येत असतो. पालिकाही रेनवॉटर हार्वेस्टिंग, जलसंवर्धन योजनांसाठी करसवलती देतात. एसबीटीसारखे विकेंद्रित स्वरूपाचे प्रकल्प अधिकाधिक रूपात आल्यास या योजनांमधील पैसा खऱ्या अर्थाने वापरला गेल्यासारखे होईल. महापालिकांच्या आर्थिक डोलाऱ्यात मलनिःस्सारण, पाणी व्यवस्थापन यावरील हजारो कोटी रुपयांच्या निधीला शिस्त लावायची झाल्यास असे विकेंद्रित प्रकल्प यापुढे गरजेचे राहतील. स्मार्ट शहरांच्या निर्मितीसाठी केवळ निधी नव्हे, तर ही इच्छाशक्ती गरजेची आहे.

Inspiration : Soil Biotechnology plant at Govardhan Eco Village

Having discussed the drawbacks of modern day sewage systems, in the last article we saw how water based sewage systems offer the advantage of easier sewage transportation, while soil based treatment systems offer effective sewage processing. Blending the advantages of both, the sewage at Govardhan Eco Village is effectively taken care of by the Soil BioTechnology plant (SBT).

SBT system consists of an impervious containment and incorporates soil, formulated granular filter media, select culture of macro organisms such as earthworms and plants. It involves a combination of physical and biological process for processing of wastewater and it derives its fundamental principle from the functioning of a terrestrial ecosystem. The process by design integrates with the natural bio-geochemical cycles of nature and hence proves to be most effective.

The combined grey and black water from all the residential facilities are collected and transported via a water based underground sewerage network to a central collection point. In the first stage the physical separation of waste is accomplished in a primary treatment unit consisting of an perforated screen and gravity-settling tank and an equalization tank. The perforated screen helps in separating the undissolved solid wastes from the waste water and allows it to pass through a settling chamber that has a sloped bottom opposite to the direction of the water flow, thus facilitating the settling of solid particulates with higher specific gravity than the waste stream. Then the water enters the open top equalization tank that allows the dissolved pollutants to be exposed to natural sterilization by sunlight and ambient air.

In this second stage the wastewater is sprayed, by means of a pump, onto a plant bed which is part of an engineered ecosystem that constitutes two bio-reactors, one for a coarse purification and the other for further refining through recycling. This ecosystem consisting of soil, bacterial culture and earthworms, mineral additives and select plants, treats the water is a combination of physio-chemical and biological processes. Purification takes place by adsorption, filtration and biological reaction. The entire waste is processed and converted into bio-fertilizer which is rich in organic content, and is being used in the plant nursery at GEV. The other useful by-product is the Biomass in the form of flower, fodder, fruit and fiber which are also completely utilized in house. Since the entire waste is converted, there are no issues like handling the wastes after treating the water, as is common in conventional chemical based sewage treatment plants. The entire process operates in aerobic mode thus eliminating the possibility of foul odor near the plant, creating a safe and serene ambiance for the people dwelling near the plant. The processed water can be reused in gardening, agriculture and also support marine life.

The SBT plant at GEV can handle up to 30,000 litres of sewage per day and operates in an 8 hour cycle daily. It can potentially produce up to 20,00,000 Tons of bio-fertilizer per year and most importantly offers an eco-friendly option to the growing menace of waste handling. If you would like to implement this technology in your village, locality, home or would like to know more about this system feel free to mail us at contactus@ecovillage.org.in

मन

   मन

--- मेघा देशपांडे

मन वाभरं वाभरं
देहा हातून फरार
किती बांधू दावणीला
स्थिर नाही घडीभर

देह श्रोत्यात बसला
मन आत बडबडे
ऐकू कुणाचे कळेना
दोघे घालती साकडे

मना हरणाचे पाय
देह हातावर घडी
आज्ञा अन अवज्ञेची
आत चाले रेटारेटी

देह समजूतदार
बंद ठेवी सारी दारं
मन मांजर चोरटी
मनातल्या लोण्यावर

देह शिक्षित शहाणा
मन यड खुळं बेणं
देह हसे दुसऱ्याला
मन हसे स्वतःवर

देह चुलीपाशी रत
मन फिरे रानोमाळ
देही हिशेब नेटका
मनी कवितेची ओळ

देह टापटीप घडी
मन द्रौपदीचं वस्त्र
देहा लाज अतोनात
मन दत्त दिगंबर

देह घर आवरत
मन आवरतं विश्व
देह कार्यशील मग्न
मन आठवांत रत

देह जागच्या जागी
मन दूर दूर झरे
देह दिनचर्या घडी
मन वेल्हाळ पसरे

देह पाही याची डोळा
मना अलौकिक दृष्टी
देह पाही पान फूल
मनी मंतरली सृष्टी

देह संसार टुकीचा
मन पसारा अमाप
देह कपाटाचे दार
मन चोरखण आत.

देह जाचतो टाचतो
मन मखमल मऊ
देह वचक दरारा
मन म्हणे नको भिऊ

देह जड जड भिंत
मन झिरपती ओल
देह रंग सजावट
मन गहराई खोल.

देह मन देह मन
जरी तळ्यात मळ्यात
देहा मनाचे अद्वैत
भरी घडा काठोकाठ.

- मेघा देशपांडे.

Rajesh addition

देह खचे कधीकधी
मन उमंग उमंग
देह आहे जणु देहू
मन अभंग अभंग

देह असे जडशीळ
मन तरंगते पीस
देह पेंगुळते झोप
मन जागे रातंदिस

देह राबतो उन्हात
मन असे अंधारात
नसे देहाच्या हातात
काय  मनाच्या मनात

Inspiration : प्रकाश अंबुरेंचा अनोखा प्रवास फणस, कंदील ते स्टेंट, विनायक परब.

विनायक परब - response.lokprabha@expressindia.com
Published: Friday, May 15, 2015

कमी मार्क मिळाले म्हणून निराश होणाऱ्या, आयुष्यात आता काही उरले नाही असा विचार करणाऱ्यांनी प्रकाश अंबुरेंचे विलक्षण असे व्यावसायिक करिअर समजून घेतले तर निराशा त्यांच्या आसपासही फिरकणार नाही..
''शाळेत तुम्ही किती गुण मिळवलेत हे नंतर उभ्या आयुष्यात तुम्हाला कुणीही विचारत नाही. त्यातही तुम्ही यशस्वी झालेले असाल, तर मग प्रश्नच येत नाही. त्यामुळे शाळेत कमी मार्क मिळाले म्हणून आशावाद हरवून बसू नका. शाळेतले मार्क म्हणजे अंतिम सत्य नाही. माझ्या अनुभवातून मी हे सांगतो आहे. शाळेत असतानाचे माझे मार्क नेहमी जेमतेम किंवा सर्वसाधारणच असायचे; पण आयुष्याच्या परीक्षेत मात्र आज माझी गणना यशस्वी विद्यार्थ्यांमध्ये होते. मी आज यशस्वी उद्योजक आहे. केवळ आपल्यात राज्यात नाही, तर परराज्यात म्हणजे थेट राजस्थानात जाऊन मी माझ्या यशाची गुढी उभारली, ज्याचा अभिमान समस्त महाराष्ट्रीयांना वाटावा.. जबरदस्त निरीक्षणशक्ती, मेहनत घेण्याची तयारी, संयम आणि प्रयत्नांमध्ये सातत्य व आपण यशस्वी होणारच या स्वत:च्या धारणेवर श्रद्धा असेल, तर यश नक्कीच तुमचे आहे!''
राजस्थानातील यशस्वी उद्योजक असलेले अस्सल मराठमोळे नाव म्हणजे प्रकाश अंबुरे. राजस्थानातील दगडखाणींचे मालक, त्याच्याशी संबंधित उद्योगातील यशस्वी उद्योजक आणि हृदयशस्त्रक्रियेत लागणाऱ्या स्टेंटच्या अत्याधुनिक व्यवसायामध्ये पदार्पण करण्याच्या बेतात असणारे अंबुरे 'लोकप्रभा' करिअर विशेषांकाच्या निमित्ताने विद्यार्थ्यांशी संवाद साधतात.. गेल्या काही वर्षांमध्ये शाळा-महाविद्यालयांच्या परीक्षेत कमी गुण मिळाले म्हणून आत्महत्या करणाऱ्या विद्यार्थ्यांच्या संख्येत वाढ झाली आहे. त्याने व्यथित झालेले अंबुरे म्हणतात, आयुष्य शाळा-महाविद्यालयापेक्षाही खूप मोठे आहे. आपल्या कर्तृत्व सिद्ध करण्याच्या अनेक संधी नंतरही आयुष्यात येतात, यावर विश्वास ठेवा आणि वाटचाल करा.
मुंबईत गिरगावातील झावबाच्या वाडीत असलेल्या दिव्याची चाळीमध्ये अंबुरेंचे बालपण एकत्र कुटुंबामध्ये गेले. वडिलांनी नोकरी सोडली आणि ते शेती करण्यासाठी कोकणात गेले. अंबुरे मग सुरुवातीला भांडुपला, तर नंतर बोरिवलीला असे काकांसोबत राहिले. आज आपण जे काही आहोत, त्यात काका-काकींचे योगदान खूप मोठे असल्याचे ते मान्य करतात. काका-काकूंना मूल झाल्यानंतरही त्यांची माया आटली नाही किंवा मुलांमध्ये असलेला अग्रक्रम बदलला नाही. कुटुंबाची ही साथ नंतरही खूप महत्त्वाची ठरली. यशस्वी उद्योजकाला कुटुंबाची साथ तेवढीच महत्त्वाची असते, अंबुरे नमूद करतात.
नववीला बोरिवलीत श्रीकृष्ण नगरातील चोगले शाळेत असतानाच प्रथम पैशांचे महत्त्व कळले, ज्या वेळेस आर्थिक अडचण निर्माण झाली. मग शाळेत असतानाच कंदील विकणे, फटाके विक्री करणे सुरू झाले. वटपौर्णिमेच्या वेळेस फणस, आंबे विकले, असे अनेक अनुभव अंबुरे सांगतात. ती आपल्यातील उद्योजकाची सुरुवात होती, असे आज लक्षात येते. शाळेतील शिक्षक आणि मित्रांनीही चांगला प्रतिसाद दिला. त्यामुळे आत्मविश्वास वाढला.
अकरावी-बारावीत असताना अर्धवेळ कामही केले, कारण त्याशिवाय महाविद्यालयात शिकणे परवडणारे नव्हते. निराला मोटार ट्रेनिंग स्कूलमध्ये नोकरी केली. तरीही भागेना. अखेरीस बारावी अर्धवट सोडावी लागली. मग जाहिरात वाचून 'डाका सिरॅमिक्स अ‍ॅण्ड केमप्लास्ट प्रायव्हेट लिमिटेड' या फर्नेस मटेरियलचे काम करणाऱ्या कंपनीमध्ये दाखल झालो. उरणला प्रशिक्षण झाले आणि सुपरवायजर म्हणून कामाला सुरुवात केली. या कंपनीच्या व्यवस्थापकीय संचालक होत्या प्रसिद्ध वैज्ञानिक अलमेत्रा पटेल. अचानक उत्पादन वाढविण्याची गरज निर्माण झाली. त्या वेळेस शिफ्ट्स वाढवून उत्पादन वाढविता येईल, असे अंबुरेंनी सांगितले. जबाबदारी घेतली आणि यशस्वीरीत्या पारही पाडून दाखवली. ५० टनांचे उत्पादन थेट २५० टनांपर्यंत वाढवत नेले. दरम्यानच्या काळात आर. जे. मेहता यांची युनियन कंपनीत दाखल झाली आणि मग प्रकरण संपापर्यंत गेले. कंपनी बंद पडली, पण तोपर्यंत अंबुरे यांनी उत्पादन ३१० टनांपर्यंत नेले होते. हे सारे सुरू असताना हिलेल जुडा हे कंपनीचे व्यवस्थापक होते. शिवाय परमेश्वरन नावाचे एक सहअधिकारीही होते. जुडा आजही त्यांच्या पाठीशी खंबीरपणे उभे आहेत.
कंपनी बंद पडल्यानंतर अश्रू गाळत न बसता अंबुरे यांनीच पुढाकार घेतला आणि जुडा व परमेश्वरन यांना प्रश्न केला की, आपण राजस्थानवरून कच्चा माल घेऊन याच तंत्रावर नवीन फॅक्टरी चालवायची का? अंबुरे म्हणतात, आजही आठवते, ठाण्याला तलावपाळीला एक तांबे हॉटेल होते, तिथे बसून आम्ही ही चर्चा केली होती. मॅन्युफॅक्चिरग आवडायचे आणि ते आपल्याला जमतेही आहे, हे तोपर्यंत लक्षात आले होते. स्टील किंवा कोणत्याही धातूसाठी लायनिंग मटेरिएल म्हणून वापरल्या जाणाऱ्या दगडाची भुकटी करण्याचे हे काम होते. प्रश्न असा होता की, परप्रांतात म्हणजे राजस्थानला कोण जाणार?
उद्योजक व्हायचे तर नवीन प्रांत धुंडाळावे लागतात आणि धोकेही पत्करावे लागतात. नवीन आव्हाने स्वीकारल्याशिवाय मोठे होता येत नाही. उद्योगाची कल्पना मनात आली त्याच वेळेस ठरवले होते की, लागेल ते आपणच करायचे, प्रकाश अंबुरे सांगत होते. मग जुडा, परमेश्वरन यांनी नातेवाईक मित्रांकडून पैसे गोळा केले. मी काकांना सांगितले, काका- काकी दोघेही पाठीशी ठाम उभे राहिले. काकीने तिचे दागिने गहाण टाकले. राजस्थान गाठले, ज्यांच्याकडून कच्चा माल घ्यायचा त्यांच्याशी पाच वर्षांचा करार केला. जे आपल्याकडे नाही ते बाहेरून घ्यायचे ठरवले. सुरुवातीला केवळ दोनच कामगार होते. त्याचे नंतर एक एक करत ३० कामगार झाले. पहिली फॅक्टरी 'जे. पी. मिनरल' अशा प्रकारे सुरू झाली. या सर्व कालखंडात बायको छाया पूर्णपणे पाठीशी उभी राहिली. नुकतेच लग्न झाले होते, पण तिने कोणतीही कुरकुर केली नाही.
दरम्यानच्या काळात कच्च्या मालाची गुणवत्ता घसरू लागली आणि असे लक्षात आले की, उत्पादनाची गुणवत्ता घसरू द्यायची नसेल, तर खाणीतून येणारा माल आपलाच असला पाहिजे. तरच आपल्याला त्यावर नियंत्रण ठेवता येईल. प्रकाश अंबुरे पुढे सांगतात, हे लक्षात आल्यानंतर मी खाण व्यवसायात उतरलो. चार खाणी घेतल्या, त्यामुळे मग आता खाणींतून येणारा कच्चा माल चांगला मिळू लागला, कारण खाणी स्वत:च्या होत्या.
मी खरे तर कोकणातून आलो आहे. त्यामुळे मला शेतीची आवड आहे. आताशा शेती फारशी फायदेशीर राहिलेली नाही, असा तक्रारीचा सूर ऐकायला मिळतो. त्याला मला यशस्वी छेद द्यायचा आहे. मी त्यासाठीचा शोधही पूर्णत्वास आणला आहे.
अनेकांना वाटते की, व्यवसाय-उद्योगामध्ये आपण स्थिरावलो की काम झाले. मग आयुष्यभर काही पाहायला नको, पण उद्योगात असे कधीच होत नाही. काळाप्रमाणे बदलावे लागते. कायमस्वरूपी असे काहीच नसते. खाण उद्योगात काळाबाजार वाढला, राजकीय व पोलिसी हस्तक्षेप वाढला, त्या वेळेस लक्षात आले की, आपल्याला आता काही तरी वेगळे करावे लागणार. मग त्या वेळेस हळूहळू आवरते घेण्यास सुरुवात केली. आणि ग्राइंडिंगचे काम करणारी 'सरस्वती एन्टरप्रायझेस' ही कंपनी आईच्या नावाने सुरू केली.
दरम्यानच्या काळात आणखी एक नवा उद्योग सुरू केला होता तो होता एचडीपी बॅगचा. या बॅग हा तयार झालेला माल भरण्यासाठी लागायच्या. त्याच्या वाढत्या किमती पाहून मनात आले की, हा उद्योग आपणच का सुरू करू नये. मग माहीतगार माणसे सोबत घेतली आणि प्लास्टिक बॅगचा व्यवसाय सुरू केला. प्रथम आमच्या उद्योगाला लागणाऱ्या बॅगा तयार करायचो आणि मग उरलेल्या बाजारपेठेत विक्री करायचो. हा तोच कालखंड होता की, ज्या वेळेस मुलगाही मोठा झाला. पुण्यात एमआयटीमधून त्याने मेकॅनिकल इंजिनीअिरग पूर्ण केले आणि तोही व्यवसायात उतरण्याच्या बेतात होता. त्यानेही ग्राइंडिंगपासून सुरुवात करण्याचा निर्णय घेतला. त्याच्यासोबत मित्र भागीदार म्हणून होते. तिथे या व्यवसायासाठी लागणारी यंत्रणा तयार करण्याचा प्रश्न आला त्या वेळेस अंबुरेंच्या लक्षात आले की, आपण एवढा काळ या व्यवसायात आहोत, की थोडे तांत्रिक ज्ञान कामाला लावले, तर त्याची यंत्रणाच आपण उभी करू शकतो. शिवाय मग त्याची निर्मिती करून ती इतरांनाही विकू शकतो. मग त्यांच्या नेहमीच्या धाटणीने त्यांनी त्यालाही हात घातला आणि तिथेही त्यांना व त्यांचा मुलगा अभिजित याला यश आले.
दरम्यानच्या काळात खाण व्यवसायातून बाहेर पडून काही चांगले करता येईल का याचा शोध घेणाऱ्या प्रकाश अंबुरे यांना लक्षात आले की, आताचा जमाना हा स्वच्छ इंधनाचा आहे. पर्यावरणास अनुकूल असे इंधन हा भविष्याचा मंत्र असणार आहे. शोध घेत अखेरीस ते एका उत्पादनावर स्थिरावले. शेतीमधून तयार होणाऱ्या कचरा कॉम्पॅक्टरमध्ये वापरून त्यापासून ब्रॅकेट व्हाइटकोलची निर्मिती त्यांनी केली. सध्या हा उद्योग उत्तम चालला आहे.
मुलगा अभिजित तोपर्यंत वडिलांच्या मागे लागला होता. अनुभवातून आलेल्या ज्ञानाला तुम्ही शिक्षणाचा पाया द्या, असे त्याचे म्हणणे होते. मग मुलाच्या विनंतीवरून त्यांनी एस. पी. जैन मॅनेजमेंट इन्स्टिटय़ूट या मुंबईतील प्रख्यात कॉलेजमधून वयाच्या पंचेचाळिशीत एमबीए पूर्ण केले. अंबुरे म्हणतात, या एमबीएमध्ये खूप काही नवीन शिकायला मिळाले. त्यातून आणखी काही नवीन उद्योगाच्या कल्पना मिळाल्या. माझ्यासारखेच नवी कल्पक उद्योजक असलेले मित्र मिळाले. तुम्ही कुणासोबत राहता, वावरता हेही तेवढेच महत्त्वाचे असते. आता अंबुरे यांनी आयुष्यातील एक मोठा टप्पा पार करून हनुमान उडी घेण्याचा निर्णय घेतला आहे.
अलीकडच्या काळात हृदयविकाराच्या प्रमाणामध्ये खूप वाढ झाली आहे. त्यामुळे अनेक हृदयरुग्णांना अँजिओग्राफी, अँजिओप्लास्टी करावी लागते. त्यासाठी हृदयाच्या रक्तवाहिन्यांमध्ये एक स्टेंट म्हणजेच स्प्रिंग टाकली जाते. रक्तप्रवाहातील अडथळा दूर करण्याचे काम ही स्टेंट करते. या स्टेंटला खूप मागणी आहे. आता या स्टेंटमध्येही अद्ययावतता आली असून काम संपल्यानंतर चक्क विरघळून जाणाऱ्या अशा स्टेंटची निर्मिती करण्याचा विडा उचललेल्या कंपनीने अंबुरे यांची कारकीर्द पाहून त्यांना भागीदार म्हणून सहभागी करून घेण्याचा निर्णय घेतला आहे.
अनेकांना वाटते की, व्यवसाय-उद्योगामध्ये आपण स्थिरावलो की काम झाले. मग आयुष्यभर काही पाहायला नको, पण उद्योगात असे कधीच होत नाही. काळाप्रमाणे बदलावे लागते. कायमस्वरूपी असे काहीच नसते.
याशिवायही आणखी काही करणे आता बाकी आहे काय, या प्रश्नावर तेवढय़ाच उत्साहाने अंबुरे म्हणतात, हो तर, बरेच काही बाकी आहे. मी खरे तर कोकणातून आलो आहे. त्यामुळे मला शेतीची आवड आहे. शेती करण्याचे स्वप्न आहे. अर्थात ती मी केलेली शेती असल्याने त्यातही तुम्हाला निश्चितच खूप नावीन्यपूर्ण प्रयोग पाहायला मिळतील. आताशा शेती फारशी फायदेशीर राहिलेली नाही, असा तक्रारीचा सूर ऐकायला मिळतो. त्याला मला यशस्वी छेद द्यायचा आहे. मी त्यासाठीचा शोधही पूर्णत्वास आणला आहे. वनौषधींची निवडही केली आहे. आता पुढच्या काळात मुख्य उद्योगातून बाजूला होत मी शेतीवर लक्ष केंद्रित करणार आहे.
नववीत असताना वटपौर्णिमेला आंबे-फणस, तर दिवाळीत कंदील विक्री करण्यापासून सुरू झालेला हा प्रवास आता हृदयविकारावरील उपचारांसाठी वापरल्या जाणाऱ्या स्टेंटपर्यंत पोहोचला आहे. अंबुरे यांचा प्रवास केवळ कौतुकास्पदच नाही, तर शालेय शिक्षणामध्ये फारशी प्रगती दाखवू न शकलेल्यांसाठी प्रेरणादायी असाच आहे. त्याबाबत प्रकाश अंबुरे म्हणतात, शालेय जीवनातील मार्क म्हणजे अंतिम सत्य नाही हे लक्षात ठेवा. जबरदस्त निरीक्षणशक्ती, मेहनत घेण्याची तयारी, काळाप्रमाणे बदलण्याची मानसिकता आणि कोणत्याही आव्हानांना सामोरे जाण्याची धमक असेल, तर उद्योग क्षेत्रात तुमचे स्वागतच आहे.
राजस्थानसारख्या परक्या प्रदेशात जाऊन स्थिरावणे सोपे नव्हते, कारण तिथे मित्र-नातेवाईक कुणीच नव्हते. भाषा शिकण्यापासून सुरुवात होती. ते सारे आत्मसात केले. आता त्यांना मी त्यांच्यातीलच एक वाटतो.
व्यवसायासाठी म्हणून अनेकदा आपल्या आवडीनिवडीही बाजूला ठेवाव्या लागतात, हेही तरुणाईने लक्षात घेतले पाहिजे, अंबुरे सांगतात. राजस्थानातील या व्यवसायाशी संबंधित बरीच मंडळी ही जैन होती. त्यामुळे त्यांच्याकडे केवळ शाकाहारच केला जायचा. त्यामुळे मीही आता पक्का शाकाहारी झालोय. सुरुवातीला व्यवसायासाठी म्हणून पूर्ण शाकाहार स्वीकारला. आता त्याचे फायदे लक्षात आल्याने आनंदीच आहे.
व्यवसायामध्ये खूपदा अडचणी येतात. एखादी गोष्ट आपल्याला येत नसते आणि नेमकी तीच गरज म्हणून उभी राहते, अशा वेळेस काय करायचे, असा यक्षप्रश्न असतो. मग लोक उगाचच जी गरज आहे ती मुळापासून शिकण्यामध्ये वेळ घालवतात. अशा अडचणी मलाही आल्या, पण मी त्या सर्व गोष्टी स्वत: करण्यात वेळ नाही घालवला, तर त्या गोष्टी येणारी तज्ज्ञ माणसे जोडली. त्यांच्याशी उत्तम संबंध प्रस्थापित केले आणि त्यांनी माझ्याचकडे केलेले काम त्यांच्यावर लक्ष ठेवत असताना शिकूनही घेतले. व्यवसाय-उद्योगात नियोजनाला सर्वाधिक महत्त्व असते. तुम्ही किती शिकला आहात, यापेक्षा तुम्ही शिकलेल्या गोष्टींची अंमलबजावणी कशी करता, याला अधिक महत्त्व असते. तुम्ही किती चांगले नियोजनकार आहात, यावर तुमचे यश अवलंबून असते.
काळाप्रमाणे बदलता येणे हाही उद्योगामधला सर्वात महत्त्वाचा गुणविशेष असतो. तुमच्यामध्ये कामाची लवचीकता असावी लागते. कोणत्याही क्षणी नवीन क्षेत्र समोर उभे ठाकले, तर त्याला सामोरे जाता यायला हवे. सर्वात महत्त्वाचा सोबत असतो तो तुमचा आत्मविश्वास. हा तुम्हाला तुमच्या कामामधून येतो. नववीत विकलेले फणस आणि कंदील यांनी त्याचा पाया रचला. त्याच्याच बळावर आज माझी उद्योगाची इमारत उभी आहे, अंबुरे सांगतात.
विनायक परब

ग़म इक चिठ्ठी जिसमें ख़ुशियों का सन्देश (?!)

1979 साल मध्ये एक हिंदी फिल्म आली होती, सरगम.

काहींना ते आठवत असेल, हिट पिक्चर होतं, गाणीही खुप गाजली.
लक्ष्मीकांत प्यारेलाल यांचं संगीत होतं.
गीतकार होते आनंद बक्षी. 'परबत के इस पार' या गाण्यात ते लिहून गेले,

ग़म इक चिठ्ठी जिसमें ख़ुशियों का सन्देश
गीत तभी मन से उठता है जब लगती है ठेंस

ह्या ओळी आनंद बक्षी साहेबांनी का लिहील्या असतील ? हा प्रश्न मला अनेक वर्षे पडला आहे.
बरं,स्टोरीलाईनची गरज म्हणून लिहीलंअसेल म्हणावं तर बक्षी हे सिध्दहस्त कवी होते. त्यांनी हजारो गाणी लिहीली.
अतिशय कल्पक होते.यमकांचे गुलाम नव्हते.एवढचंकाय तर गाण्यांची व्याख्या बदलून टाकणारे नवकवी होते.
गाणी लिहीणे हे त्यांच पॅशन होत.

ते कायमच छंद मात्रा युक्त गाण्यातचं विचार करल असावेत असे मानले तरी चालेल.
मग

ग़म इक चिठ्ठी जिसमें ख़ुशियों का सन्देश
गीत तभी मन से उठता है जब लगती है ठेंस

दुसरी ओळ पटण्यासारखी आहे. वेदनेतून एखादी सर्जनशील गोष्ट निर्माण होऊ शकते !

(बीज आतुनी फुटुनी गेले ,वेदनेत या फूल जन्मले
अमरपणाचा अर्थ आकळे मरण झेलूनी घेताना ----पाडगावकर)


पण पहील्या ओळीचं काय?
पुरेपुर विरोधाभास भरला आहे त्यात....

मी माझ्या समाधानासाठी उदाहरणं शोधायला लागलो.

अहील्याबाई होळकर ,नवरा अल्पजीवी निघाला.वैधव्य कोसळलं, पण सासरे पुरोगामी विचारांचे होते, त्यांनी मन वळवून अहील्याबाईंना राज्यकारभार सोपवला व एक कर्तृत्ववान ,प्रजाहितदक्ष काम करणार्या म्हणून त्या प्रसिध्द झाल्या.

दुसरं तसचं, देशाचा प्रधान बाॅंबस्फोटात मारला गेला आणि राजकारण राहु द्या ,साधी भाषा न येणारी गृहीणी , दहा वर्ष राजकारणात जरब बसवून ,जगातील शक्तीशाली महीला ठरली.

उत्तर शोधण्यासाठी आनंदबक्षी यांच्याच संघर्षाकडे बघीतलं तर
 सिनेगीतकार होण्यासाठी ते दोन वेळा मुंबईला आहे व अपयशी ठरुन परत गेले ,तिस-या वेळी कर्ज वगैरे होऊन गांजून परत निघाले पण मित्राने आधार दिला,त्यानंतर त्यांनी मोठे यश मिळवलं.

वाचकांना याचं काही वेगळं interpretation सांगता येईल का?
(अपूर्ण)

आयुष्यातील अलाद्दिन फॅक्टर

                                          बिन मांगे मोती मिल जाये    
                                          मांगे मिले न भिक...

काळ बदलला कि समाजातील विचारधारा पण बदलतात.वर दिलेल्या ओळी पूर्वीच्या काळातील विचार मुल्य दाखवतात ,ज्यावेळी मागणं कमीपणाचे लक्षण मानले जात होते. पण आता एकंदरीतच एवढा बदल झालाय कि न मागणा-या माणसाला काहीच मिळत नाही व त्याला काही नकोच असेल असे गृहीत धरले जातं .

आयुष्य म्हणजे तरी काय असते?

 …आशा  अपेक्षांची शृंखलाच  ना ?

हसरतें ही हसरते है,और क्या है 

जिंदगी का दूसरा ,ये भी नाम है !!

 
अलाद्दीनची गोष्ट आपण सर्वांनीच लहानपणी वाचलीच आहे,अलाद्दीनला जादूचा दिवा सापडतो व तो घासल्यावर त्यातून राक्षस सेवेस हजार होतो व म्हणतो ,"माग काय हवे ते" अलाद्दीन मागतो व त्याला ते मिळते .
लक्षात घ्या, त्याने  मागितले नसते तर  जवळ जादूचा दिवा असुनही त्याला काही मिळाले नसते !!

आपल्या सर्वांच्या आयुष्यातही एक "अलाद्दिन फॅक्टर" असतो पण आपण मागण्यात कमी पडतो म्हणून आपल्याला बरच काही मिळत नाही. कॅनफील्ड आणि हॅन्सन यांच्या मते समस्या आपल्या मानसिक जडणघडणी मध्ये
असते.लहानपणी आपण काय शिकलो ते, संकोच,भीती,स्वाभिमान,मर्यादित अपेक्षा, काय उपलब्ध आहे (मेनू) हे माहित नसणे किंवा स्वत:ला काय हवे ,तेच माहित नसणे.

आपण मागत नाही कारण,

१) Menu card च वाचलं नाही !! ,अज्ञान: काय मिळणे शक्य आहे हे माहित नसणे,काय मागावे हे न कळणे, स्वत:ला काय पाहिजे तेच न कळणे .

२) मर्यादित विचार व चुकीचे समज:आपली जडण घडण , शाळेतून, सभोवतीच्या संस्कारातून आपण अल्पसंतुष्ट होत जातो. नातेसंबंधात सुद्धा आपण म्हणतो त्याचे प्रेम असेल तर मला मागण्याची जरूर पडू नये वगैरे.

३) भीती :नकाराची भीती ,आपण मुर्ख ,बावळट दिसू हि भीती,लाजिरवाणी स्थिती होईल हि भीती.

४) स्वत:ची किंमत कमी असणे: माझ्या गरजा फारश्या महत्वाच्या नाहीत असे वाटणे.

५) स्वाभिमान: मागण्यामुळे आपण दुर्बल दिसू, दुसर्यांच्या नजरेतून उतरू  असे वाटणे .

अलाद्दिन फॅक्टर समजल्यावर वरील अडचणींवर तुम्ही मात करल.स्वत"च्या मर्यादित विचारातुन बाहेर पडून कणखर व्हाल व तुमच्या योग्यतेच्या गोष्टींची अपेक्षा कराल .वेगवेगळ्या परिस्थितीत प्रभावी पद्धतीने कसे मागावे हे तंत्र तुम्हाला कळेल . एकदा प्रभावी पद्धतीने रिक्वेस्ट करण्याच्या तंत्रावर प्रभुत्व मिळविले कि त्यानंतर तुमचे आयुष्यच बदलून जाईल असे लेखकांचे म्हणणे आहे .त्यांचे म्हणणे आहे कि"अलाद्दिन फॅक्टर" तुमच्या आत्मविश्वासात भर घालेल व तुम्ही तुमच्या लायकीच्या, योग्यतेपेक्षा कमी गोष्टीला कधीही मान्यता देणार नाहि.

Aladdin factor : By Jack Canfield and Mark Hansen

Applying economics concept in nutrition !

समजा एखाद्याचं रोजचं income रु.2400 आहे व ते त्याला संध्याकाळी मिळते.दिवसभराच्या खर्चासाठी तो कर्ज घेतो.संध्याकाळीपगार मिळाल्यावर तो कर्जाची परतफेड करतो.
त्याचा खर्च वाढत चाललाय.कधीरु.4000 कधी 4500 तर कधी रु.3500

आता त्याच्यावर कर्ज वाढत चाललय वर व्याजही वाढत चाललय.

तो थोडं जास्त काम करुन आणखी 200 रुपये मिळवतोय तरी त्याला दिसतयं की साठलेलं कर्ज फेडणं मुष्कीलही नही नामुमकीन है.

तो निराश होतो .जास्त काम करुन 200-300 रुपये मिळवण्याचा हुरुप त्याला रहात नाही.

आता जस्ट चेंज द करंसी !!
जे काही रुपये वगैरे आहे त्या ऐवजी कॅलरीज म्हणूया. आता काय दिसतयं?
साधारणत: शरीर दिवसाला 2400 कॅलरीज खर्ज करते असे मानले तर रोज आपण आहारातून जे कर्ज घेतो त्यातले 2400 शरीर खर्च करत  असेल तर राहीलेल्या कॅलरीज चरबी किंवा फॅट मधे रुपांतरीत करुन साठवते.
(हे मानले की शरीराचे चयापचय /metabolism ही एक गुंतागुंतीची complex प्रक्रिया आहे, तरी समजून घेण्यासाठी आपण सोपा विचार करतोय...)
आता बरोबर 2400 चा आहार घ्यायला आपण काही तराजु किंवा वजनकाटा व तक्ते घेऊन जेवायला बसत नाही मग काय करायचे?

बॅक टू ओरीजनल करंसी, आता दुसरी कंसेप्ट....
समजा एका हातात एक,दोन रुपयांच्या 30 नोटा आणि दुसर्या हातात पन्नास रुपयांच्या 2 नोटा धरुन अजाण मुलाला ,तुला कोणत्या हातातल्या नोटा पाहीजे विचारले तर मूल जास्त दिसणार्या
एक,दोन रुपयांकडे जाण्याची शक्यता अधीक आहे.

आपणही nutrition बाबत त्या मूलासारखेच अजाण आहोत. रंग, वास आणि चव या गोष्टींकडेच आपण झेपावतो. त्या अन्नातून आपल्याला काय पोषणमुल्ये मिळणार आहेत याचा आपण कधीच
विचार करत नाही.त्यामुळे आपण नीकस अन्न खातो.पोषणमुल्यांऐवजी कॅलरीज मिळवतो.

व्यायाम हा extra income सारखा असतो त्याने खर्चावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी आधार मिळतो.

शेवटी ताळेबंद. ज्या प्रमाणे बॅंक मॅनेजरला रोजचा बॅलेंसशीट रोज जुळवावा लागतो तसेच nutrition चा ताळेबंद रोजच जुळवावा लागतो मग खूप लोड येत नाही.तरी कधी जास्त कॅलरीज चे कर्ज झाले तर पुढच्या दिवशी कमी कर्ज ( आहार ) घेउन भरपाई करावी.

FAQ on How To Become An Idea Machine James Altucher, Blogger, author, social media,... (more)

This one gives me inspiration to flex idea muscle,
Taken from Quora

FAQ on How To Become An Idea Machine  James Altucher, Blogger, author, social media,... (more)




Under "Mental" was the approach that if you don't exercise your "idea muscle" every day it would atrophy and you would lose the ability to be creative.

So I encouraged people to write 10 ideas every day. I write 10 ideas every day no matter what. Yesterday, for instance, I wrote 10 ideas how Airbnb can be improved. Today I haven't written my list yet.

Over the past 4 years I've gotten a lot of questions about this approach. Many of the questions have been the same over and over again.

I've also gotten a lot of testimonials (unasked for) from people who told me they tried this approach and all the amazing things that happened to them afterwards.

For me, I can safely say, my life completely changes almost 100% every six months in every way because I simply write down 10 ideas a day.

Here I'm going to try and answer the questions that I often get asked. If you don't like my answers then feel free to ignore them.

If you have more questions, ask them in the comments and I will answer.

Different approaches work for different people. This approach works for me and I now see has worked for many others.

A) Is "The Idea Muscle", or the Mental side of your daily practice, the most important part of the four?

No. They are all equally important. If you get sick, then you can't be as creative.

If you are staying up to midnight arguing with the loved ones in your life then you can't be creative.

If you are anxious all day instead of grateful (the spiritual side of the practice) then you can't be creative.

Worry never solves the future and always takes away energy from the present.

Of course, you can try. But it's hard. If a chair has four legs then it's sturdy. If you remove one leg, then you can still sit in it but it will fall over at the slightest wind. And we all have the winds of change blowing in our lives.

If you remove two of the legs then you will fall over. And if you try to sit in a one-legged chair then you probably need serious help in general.

B) Do you have a theme each day for your ideas?

Yes. As a simple example it might be "10 businesses I can start?" Or "10 books I can write" or "10 chapters I can write for a book on quality parenting" (which would obviously be a fiction book).

Claudia is coming out with a book at the end of January with 180 possible themes.

A theme is like a target, and knowing that you can come up with 10 decent ideas gets you closer and closer to hitting the bullseye on the target.

C) What if I can't come up with 10 ideas?

Here's the key: the first three ideas are always easy. The next two are a little harder, and for me, I find that ideas 5-10 make my brain literally sweat. It almost hurts.

Ideas, art, business, life is all about connecting the dots of one area of your life with the dots in other areas of your life.

Doing this directly translates into biologically building up the neural pathways between collections of neurons in your brain.

This is what changes you from becoming a person with the occasional idea, to a creative person, to an idea machine. You become the one-eyed king in the land of the blind.

D) My idea muscle has atrophied. How long will it take to become an idea machine?

If you come up with 10 ideas a day for 180 days I'm pretty convinced based on what I've seen from 100s or 1000s of others then you will be a full force idea machine.

E) What is an idea machine?

It means that you can have confidence that no matter what situation you are in, you can start spewing ideas to help yourself and others in that situation. Ideas are about giving. And the more you give to the world, the more value you get back.

Almost everything you look at will become sources of inspiration. Almost every problem you hear about you'll be able to come up with solutions.

Will they be good solutions? No, not necessarily. Which brings me too.

F) Do all 10 ideas have to be good ideas?

That would be impossible. If you are writing 10 ideas a day, that's 3,650 ideas a year.

Nobody can come up with 3,650 good ideas a year. Someone who is a creative genius coming up with non-stop ideas might come up with a handful (less than 10) really good ideas and maybe slightly more (less than 100), decent ideas and the rest are probably bad ideas.

Part of the idea of this exercise is give yourself permission to come up with bad ideas. To love yourself by recognizing that nobody is perfect.

There's a story the advertising legend George Lois wrote where he says that he told everyone to come up with a great idea for a client. He came back in an hour and nobody had any ideas at all.

So he said, "ok, come up with 20 ideas." He came back in an hour and everyone had 20 ideas. Some good, some bad, some decent. That's because they released the idea of perfectionism.

If you are a perfectionist, you will never come up with good ideas. You have to love yourself enough to come up with bad ideas and still be happy and confident.

If you wait for inspiration, you will never come up with good ideas.

Inspiration is not like lightning. It doesn't strike. It's always there, like a deep well. Only by digging every day, do we get to tap into that well.

G) I have so many ideas, I don't know which ones to work on? How do you pick?

I never do. I always throw out my idea list for the day. The whole purpose of the exercise is to (metaphorically) expand the brain. Nothing else.

Now, if an idea truly sets your heart on fire, then you won't forget it. The next day you'll come up with ten ideas to expand on that first idea. Or ten next steps to get that idea going.

When you are an idea machine, trust that this will happen. Again: the ideas that are good will literally set your heart and mind on fire and you won't be able to wait to come up with the next batch of ideas for them.

Don't think too much about which ideas are good and which ideas are bad. 99.99% of ideas are bad.

Once, when I came up with the idea for a good business (one among ten business ideas I wrote the day before), then the next day I came up with ten pages that would be on the website for that business.

And the next day I came up with ten ideas for partners that business might have. And the next day I came up with 10 ways I can execute on this business.

And that morning I started executing on that business. Two weeks later I had a big partner for that business. Eight months later I sold the business. Every week in between I had more and more features for that business.

I was excited about it. I loved it. I thought every day about it. If you have to look back at prior lists to remember the ideas, then they didn't excite you enough. Don't do it.

H) What is Idea sex?

All of life is about connecting the dots.

This is not a poetic metaphor. Since the Big Bang that created the universe, every piece of matter is the result of atoms combining and creating something new.

Life on Earth is about organic molecules combining and creating something new.

Societies are formed when people connect to form babies, when groups of people connect to form tribes, when tribes connect to form cities, or countries, and so on.

Any achievement in science is the connection of all the achievements before it. As evidence, look at any patent and see all the prior patents it refers to.

Any achievement in art is the accumulated knowledge and experience of all the artists and musicians and even scientists and philosophers, as well as personal experiences of the artist, that came before it.

I once did an experiment with a group of people. Write down 10 titles of books you would like to write. Now turn to your partner. Make a list of ten books combining the titles.

I asked for some examples. I loved all the results. For instance, a "How to Make Toast in Space" or "A History of Music as Told by the Instruments of the greatest performers". And so on.

If you turn on any late night comedy show, the opening monologue is almost all idea sex. News topics of the day combined with "set up / punch line".

The fastest way to generate themes and ideas is to take two different areas and combine them.

The fastest way to master any area of life, is to become good at two or more areas, intersect them in a unique way, and now you are the best in the world at the intersection.

If you look at every great achievement in history, idea sex was the impregnation of that achievement.

I) People say ideas are a dime a dozen and that execution is everything. Is this true?

No. Ideas are a dime for 3. A dozen ideas are hard. Try it.

And execution, of course, is the key to making something happen in the real world. But the purpose of this exercise is to just stay healthy in a creative way.

Ultimately, execution ideas are a subset of ideas.

Here's one experiment to try: make two columns. The first column might be "10 new business ideas". The second column might be "10 first execution steps".

So if my business idea is "make an Isreali-Cuban fusion restaurant" (bad idea). And my first execution step might be: "Cook an Israeli-Cuban meal and invite 10 friends over and charge them $30 and see if they like it."

Always start with easy execution steps. MVEs. Minimum viable execution steps.

J) Are the ideas usually about starting new businesses?

No, usually not. It's really hard to come up with 3,650 business ideas a year.

Money is just a side effect of being an idea machine.

I try to make it about anything. "50 alternatives to college" was created this way.

Or "10 Ways I'd improve self-publshing" which I sent to Amazon and they invited me to come out there and see what they were working on.

Or "10 ideas for a novel" or "10 pairs of people I should introduce to each other". And on and on. "10 things I can cook for Claudia tonight" (that one was REALLY hard for me. I'm not a good cook).

K) I keep coming up with good ideas but then I go out drinking with my friends on Friday night and tell them my ideas and they all laugh at me. What should I do?

Stay home on Friday night.

L) I've been doing this for three months and I haven't seen any difference in my life?

Do it for three more months and you will. Every day.

In order to build a house, the foundation has to be strong.

The foundation gets strong when you focus on all areas of the daily practice. Physical health, emotional health (be around people you love), and spiritual health.

Anger, envy, self-pity, regret, anxiety are all fires that burn the foundation. Gratitude and surrender washes away those fires.

Then you can build your house. Then you can live in it.

M) I have no time to do this. What should I do?

Simplify your life. The simpler every part of your life is, the more power you have to make significant changes in the world.

The first thing is: do you really have no time? I've now spoken to or read about two different people who have written best-selling novels on their train commutes to work.

Another key is to avoid meaningless gossip at work. Or to stop watching bad TV at night. Or to wake up a half hour earlier than usual. Or to spend 15 less minutes surfing on Facebook.

Heck, make a list of the 10 ways you waste time every day.

I have found in my own life that these fragments of time often add up to hours a day.

The other thing is to do what I call the simple daily practice.

Do tiny things. Maybe don't snack today (Physical), maybe write a thank you email to someone you love (emotional), come up with 10 ideas (mental), spend 10 minutes feeling grateful (spiritual).

There's always time. Nobody starts off at the top. Which leads to...

N) I have an Idea. How do I get money for it?

You don't. You have to implement it. You have to have other people who like it. You have to get money from customers who like it. You have to build up so that it can support yourself.

For my first business, I started it, got customers, got employees, had an office, and then, 18 months into it, I quit my fulltime job, and went to my startup fulltime.

That's how business works in the real world.

We live in an entitled world now where people think ideas are enough now to get funding and make billions.

Go old school. Deliver proven value to others, charge money for it, get testimonials about how good your product is, and then you've widened the horizon of your decisions. That's the path to success.

O) How do I know if an idea is good?

Well, chances are it's pretty bad. The key again is to expand the abilities of your brain so you are a non-stop idea machine. This way you are more likely to come up with a good idea.

A great story is the story of the company, Odeo.

They created software for podcasting. They got professional venture capitalists investing. The CEO previously sold a company to Google so he knew what he was doing. He had the top software programmers working for him.

But nobody wanted his software. On the side, Odeo's programmers had a side project going, but it only had 10,000 users. Smaller audience than most good blogs. And yet...

The CEO told all of his investors, "we give up. We're going to work on this side project. If you want to stay in, good. If you want out, I will buy all of your shares so you wont' lost any money."

The result: 100% of the top, most professional investors in the business took their money back. The CEO renamed the company and focused on the tiny software project.

A few years later Twitter became public and is worth tens of billions of dollars.

Nobody can predict the outcome of an idea. And usually people are wrong. That's why quantity is important.

The key is to every day stay physically emotionally mentally and spiritually healthy.

Then you can trust that you have built the inner foundation for outward success.

The outer world that you face every morning is always a reflection of the inner world that only you can create.

P) What if I have more than 10 ideas a day? Should I save some of them for the next day?

No, write them all down. THIS POST is my idea list of the day. I just wrote down 16 items Yesterday was 10. The day before was about 12.

What's going to happen if you do this for six months?

You're going to be a mutant superhero.

You're going to have fun creative ideas for every situation. You're going to be able to see which ideas set your brain on nuclear.

You're going to meet the right people who can help you execute on ideas. You're going to turn into a fountain of giving.

You're going to be the sort of person that understands that less effort leads to greater accomplishments.

You're going to be immortal because you will begin to lead a life that is worth remembering forever

कवीता

मुक्ताफळे मंत्र (ई )

जवान असतात मरण्यासाठी
मंत्री भ्रष्टाचार करण्यासाठी
मतदार वेडे ठरण्यासाठी
सज्जन निवडणूक हरण्यासाठी

सिंचन निधी चरण्यासाठी
मध्यमवर्ग Tax  भरण्यासाठी
मिडिया ओरडण्यासाठी
दिल्लीतील महिला घाबरण्यासाठी

अण्णा सत्याग्रह करण्यासाठी
म्हातार्यांनो संधी द्या तरण्यासाठी
पेन उचला काही खरडण्यासाठी
बदल करा सुधारण्यासाठी  

गरज आहे पुढे  या,
ह्या  वाचाळाना  आवरण्यासाठी

(०८ ऑगस्ट २०१३ "सैनिक शहीद होण्यासाठीच असतात" हे उद्गार आहेत बिहारच्या नितीशकुमार सरकारमधील ग्रामविकासमंत्री भीम सिंह यांचे! पाकिस्तानी हल्ल्यात वीरमरण आलेल्या जवानांसाठी अवघा देश हळहळत असतानाच मंत्री महोदयांनी हे तारे तोडले आहेत.त्यानंतर जनतेच्या मनातील विचार कवितेच्या रुपात )

Tribute to Dr.Dhabholkar

साधना

नराधम वार करी
नरोत्तम 'देवा' घरी
आता तो नाही उरी
ही अंधश्रध्दा !

शोषीत न रहावं भोळं
म्हणून कोणी कर दाभोळ
झेली आगीचा लोळ
न हो व्यर्थ

पुन्हा येतील कुंभमेळे
रंगती स्नानाचे खेळे
मात्र नाही या वेळे
तो साधक

Rajesh Morankar  25/08/2013

कविता

   झाडे

झाडे झुरतात
झाडे झरतात
झाडे करतात
हिरवी प्रीत

झाडे एक रंग
झाडे एक मलंग
झाडे कशी दंग
फकीरीत

झाडे बोलतात
झाडे मोल त्यात
झाडे तोलतात
आसमंत

झाडे जणु नक्षी
झाडे आकाश-लक्षी
झाडे प्राणपक्षी
जागवित

अभंग

मदत

ठाकले दिल्लीत
पृथ्वी व माणिक
दो चार आणिक
मोहिमेस

राज्यात दुष्काळ
हजार तीन कोटी
तात्काळ द्यावे हाती
आधारास

मंत्री वदले प्रधान
घ्या आर्थिक दक्षता
लावल्या कि अक्षता
वाटण्याच्या

म्हणे नाही घाई
बाबा ते शालीन
बोले अति लीन
वाट पाहू

उसळले पवार
खेचतो मी मदत
द्या मज मुदत
पंद्रादिस

खंतावले बाबा
पाहून रिक्त कटोरा
नाही काही  चिटोरा
बोटभर

नाहीं विचारले राष्ट्रवादी
आणिकास म्हणे पवार
नाहीं राज्यकारभार
पोरखेळ

रयत मोजी दिस
वाणी ती शरद
दिल्ली कधी वरद ?
महाराष्ट्री

21/02/2014

न रूपम अस्येह तथोपलभ्यते …. माझे नवीन interpretation

पुरुषोत्तमयोग : भगवतगीता अध्याय १५

न रूपम अस्येह तथोपलभ्यते
नान्तो न चादीर न च संप्रतिष्ठा
अश्वत्थ्म एनं सुविरूढमूलम
असंगशस्त्रेण दृढेन छित्वा ।।  १५.३


वर्षनुवर्षे आपण तोच घीसापिटा  अर्थ सांगतोय ,म्हणजे मागील पानावरून पुढे असा .
"संसारवृक्षाचे स्वरूप  सांगितले आहे, याचा आदी नाही, अंत नाही. तसेच त्याची उत्तम प्रकारे स्थिरताही नाही. म्हणून अतिशय घट्ट मुळे असलेल्या संसाररूपी अश्वत्थवृक्षाला बळकट वैराग्यरूप शस्त्राने कापून त्यानंतर त्या परमपदरूप परमेश्वराला चांगल्या प्रकारे शोधले पाहिजे"

कधीतरी वरील श्लोकांचा अर्थ visualize करण्यासाठी आणि काही सामाजिक सुधारणेसाठी नव -कल्पना वापरून मी हा नवीन अर्थ लावलाय आणि माझा दावा आहे कि यापूर्वी कोणीच हा अर्थ लावला नाही
कुठलाही पूर्वग्रह न ठेवता हा विचार करूया,

आज तंबाखू च्या माफियाचा विचार केला तर हे दिसते कि या तंबाखू च्या जागतिक गुप्त विस्तार जगातील सर्व  सरकार दरवेळी एवढा कर लावूनही या वटवृक्ष किंवा विषवृक्ष चा विस्तार वाढतोच आहे याची कुणी स्थापना केली कुठे आरंभ आहे कुठे शेवट आहे कुणालाच काहीच कल्पना नाही, जगाला पुरून उरेल एवढ्या तंबाखूचे पीक कोण कुठे घेते कुणालाच माहित नाही ,या व्यवसायाची पाळेमुळे घट्ट आहेत आणि जगभर करोडो लोक तसेच तरुणवर्ग याच्या जाळ्यात सापडला आहे त्यांच्या पैशाचे आणि आरोग्याचे नुकसान होत आहे.

ह्यावर उपाय म्हणजे " असंगशस्त्रेण दृढेन छित्वा", म्हणजेच आपल्याला विळखा घालणाऱ्या या विषवृक्षाच्या फांद्या "असंगाच्या शस्त्राने "  (weapon of detachment) "दृढ निश्चयाने कापल्या" पाहिजेत . हे आपण तेव्हाच करू शकू जेव्हा आपल्याला ह्या अश्वत्थ रुपी ऑक्टोपस चे दिव्य दृष्टीने दर्शन होईल.(हे दर्शन घडवणे हे प्रवचनकारांचे  काम आहे)

तत: पदं तत परिमर्गितव्यम ।

यानंतर अशा लाइफस्टाईल चा शोध घ्यायचा कि व्यायाम,मैदानी खेळ वगैरे कि आपण पुन्हा त्या व्यसनाच्या जाळ्यात सापडणार नाहि.
हाच तो नवीन विचार व  नवीन अर्थ .

राजेश मोराणकर  Date: 29 Mar 2013 11:18

बालसाहित्य (2) : अपरिग्रह

मावशी थायलंड ला चाललीस न ,येतांना माझ्यासाठी पेन्सील शार्पनर्स आणायला विसरू नकोस" राजू मावशीला म्हणाला.पलीकडून मावशी म्हणाली "अरे तू सांगायला विसरला असतास तरी मी आणायचे ठरवलेच आहे, कारण स्टेशनरी मध्ये पेन्सील शार्पनर्स बघीतली  कि आम्हाला तूच आठवतोस .किचन म्हधून आई कौतुकाने ऐकत होती.

राजूचा पेन्सील शार्पनर्स चा संग्रह प्रचंडच वाढला होता.वेगवेगळ्या रंगांचा ,आकारांचा हा संग्रह पाहून घरात येणारे इम्प्रेस होत ,मग राजूची कॉलर टाइट.रोज ती ढीगभर पेन्सील शार्पनर्स राजू पुसून ठेवायचा आणि शाळेतून आला कि आधी त्या कॉर्नरवर एक नजर टाकणार, जर एक हि वस्तू एकद्च तिकडे झाली कि त्याला कळायचे मग राजूचा त्रागा आणि आईला त्रास हे रोजचेच झालेले.
त्या संग्रहाला राजूच्या आठवणीही निगडीत झाल्या होत्या ,जसे हे शार्पनर ह्या दुकानातून घेतले, ते त्या मावशीने गिफ्ट दिले , हे राहुलने मागितले पण राजूने साफ नकार दिला ,ते पपांनी बंगलोर हून आणले ,हे आईकडून तुटले ,प्रचंड गोंधळ धातल्यावर पपांनी फेविकोलने जोडून दिले, वगैरे वगैरे.संग्रह दिवसेंदिवस वाढत चालला.कीर्ती शाळेतही पोचली. मग ज्यांना माहित नाही तेबघायला घरी यायचे.म्हणायचे," वॉव, राजू तू ग्रेट आहेस" , आई कौतुकाने पहायची आणि राजूची छाती गर्वाने फुगायची .

राजू नसला कि पपा त्या कॉर्नर कडे पहात ,हे फार होतेय असे ते म्हणत ,आई लाही ते पटत होत पण करणार काय ,राजूला दुखवणे त्या दोघांच्याही बसकी बात नव्हती .

आणि हे काका आले.उद्या राजूची परीक्षा ,त्यात घरचे काम ,स्वयंपाक, आईची धांदल उडालेली,राजूचा अभ्यास झाला होता पण रिव्हिजन बाकी होती ,आईने काकानाच विचारले ,राजूला त्या धड्याचे प्रश्न विचारता का म्हणून .काकांनी पुस्तक उघडले ,विचारले कुठला धडाआणि स्वत:च वाचत बसले ,अगदी हरवूनच गेले जणू.
राजूने त्यांना भानावर आणले ,म्हणाला विचारा प्रश्न, आणि काकांनी प्रश्न विचारायचा अवकाश ,राजूचे धडधड उत्तर येत होते ,आई समाधानाने हसली पण तिला एका गोष्टीचे आश्चर्य वाटले कि काकांकडून अजून राजूला शाबासकी सारखे शब्द निघत नव्हते .इकडे राजुही विचारात पडला कि काका मंद आहेत का .

काकांनी सर्व प्रश्न संपल्यावर ,विचारले ,"राजू,अपरिग्रह म्हणजे काय ?".तिकडे आई चपापली, हा प्रश्न काही उद्या शाळेत विचारणार नव्हते .पण राजू म्हणाला सांगतो.आई उत्सुकतेने वाट पाहू लागली. राजू नेहमी बोर्नविटा रॅपीड फायर प्रश्नांच्या वेळी होतो तसा अस्वस्थ होऊ लागला,पण काकांनी त्याला शांत केले ,"यु टेक युवर टाइम ", म्हणून ते शांतपणे,त्याच्याकडे उत्तेजनात्मक ,आश्वासक नजरेने बघत राहिले.आपण ह्यांना मनात उगाच "मंद" म्हणालो असे राजूला आता वाटले ,स्पर्धेची भावना निघून गेल्यावर त्याला चक्क शांत वाटले."हाच प्रश्न वर्गात रोहनने विचारला होता" राजू म्हणाला , काका स्मित करून ऐकत होते.राजू ने विचारात हरवत जवळचा पपांचा शब्दकोश घेतला, याचा अर्थ संग्रह च्या विरुद्ध .काकांनी हळूच पेन्सील शार्पनर्सरच्या संग्रहाकडे नजर टाकल्याचे राजूच्या नजरेतून सुटले नाही.
राजू  म्हणाला ," बुद्ध म्हणाले होते ,सर्व दुखाचे कारण म्हणजे तृष्णा, हाव.म्हणून आपण 'अपरिग्रह ' अंगिकारले पाहिजे." आणि अपरिग्रह म्हणजे संग्रह न करणे.
काकांनी कौतुकाने मन डोलावली व पाठीवर प्रेमाने शाबासकी दिली.
आई हसतच बाहेर आली म्हणाली "वा, आज अभ्यास अगदी आदर्श चाललाय ,चक्क शब्दकोश बघून उत्तर म्हणजे कमालच झाली".
पण राजू नेहमीसारखा फुशारला नाही ,त्याचा चेहरा विचारी दिसत होता , काकाही विचारात पडले होते.स्वत:शीच बोलल्यासारखा राजू म्हणाला, सर्व दुखाचे कारण म्हणजे तृष्णा, हाव. आणि अपरिग्रह म्हणजे ....पुढचे शब्द तो बोलला नाही फक्त शार्पनारच्या  संग्रहाकडे पाहत उभा राहिला.
काका म्हणाले ,"येस,राजू उद्याच्या परीक्षेत तुला ह्या धड्या वरचे चार मार्क्स तुला नक्की मिळतील " तेवढे पुरेसे आहेत कि त्या पेक्षा जास्त काही हवे. तू हुशार आहेस  आणि तू अलरेडी त्या विचाराजवळ पोचला आहेस ,तुला तू सांगतो आणि करतो आहेस यातील तफावत जाणवली आहे ,
पपा केव्हा आले ते कुणालाच कळले नव्हते ,ते हि उत्सुकतेने पाहत होते कि याला न दुखवता कसे सांगायचे .
काकांनी विचारले,"मग करणार का आपल्यासंग्रहाचा त्याग?"
पपा आणि आई जागीच थरारले, कीती मेहनत केली होती पोराने ,आता तो बिथरणार बहुतेक..
पण तसे काहीच झाले नाही, बहाद्दर निर्भय निघाला , "काका,आई,पपा तुम्हीच सांगा ,हा संग्रह मी कसा डीस्पर्स करू?"
आईच्या डोळ्यात पाणीच आले ,पपानी नाकाने सु सु आवाज काढला , मग काकाच म्हणाले,"उद्या बुद्ध पोर्णिमा ना , मग हा धडा शिकण्यासाठी या पेक्षा चांगला  दिवस कोणता"
" उद्याच शाळेत मित्रांना / शिक्षकांना कळव तू 'अपरिग्रह' भावनेचा आदर करण्यासाठी सर्वांची  मदत मागणार आहेस, जवळच्या अनाथाश्रमातील छोट्या मित्रानाहीबोलव.आणि जातांना त्यांना एकेक शार्पनर्स घेऊन जायला सांग.
एक छानसा फोटो काढ या संग्रहाचा सर्व मित्रांसमवेत , एक वही ठेव ,त्यात लिहायला सांग ,मित्रांना काय वाटले तुझ्या अपरिग्रह ह्या साहसाविषयी.
राजूच्या चेहऱ्यावरचे निश्चयी भाव आता नेहमीच्या हसण्यामध्ये बदलले.आता मला तो धडा खरा कळला तो म्हणाला,उद्याच करतो ठरल्यासारखे , अपरिग्रह केल्यापासून टेन्शन जाऊन छान मोकळ वाटतय".
फुल मार्क्स काका मनापासून म्हणाले.

प्रदीप लोखंडे : MBAला प्रवेश नाकारला होता आज त्यांना व्याख्यानांना बोलावतात

ग्रामीण पार्श्वभूमीमुळे एका नामांकित संस्थेने त्यांना पदवीनंतर मार्केटिंगच्या अभ्यासक्रमात प्रवेश नाकारला होता. आज मात्र मॅनेजमेन्टचे धडे गिरविण्यासाठी ख्यातनाम संस्थाही त्यांना व्याख्यानांना बोलावतात. प्रदीप लोखंडे यांनी मॅनेजमेन्टचे सूत्र वापरूनच ग्रामविकासाचा डोंगर उभा केला.
....
' खेड्याकडे चला ,' हा महात्मा गांधीजींचा संदेश आचरणात आणून ग्रामीण भागाच्या विकासासाठी आयुष्य वाहून घेणारी मंडळी सध्या तरी विरळच. प्रदीप लोखंडे हे या विरळ मंडळींमधील एक. भावी पिढीचा शिक्षणाचा पाया भक्कम केला पाहिजे , हे ओळखून लोखंडे यांनी ` ग्यान की लायब्ररी 'सारखे अनेक उपक्रम राबविले. २० हजार शाळांना कम्प्युटर मिळवून दिले. सेवाभावाला मॅनेजमेन्टची चौकटही दिली.

सातारा जिल्ह्यात वाई तालुक्यातील छोट्या खेड्यातला प्रदीप यांचा जन्म. घरची परिस्थिती बेताची. पुण्यात नोकरी करत कॉमर्सची डिग्री मिळविल्यानंतर नामांकित संस्थेत मार्केटिंगच्या डिप्लोमाच्या प्रवेशासाठी त्यांनी प्रयत्न केले. तेव्हा ग्रामीण भाषा , राहणीमान पाहून ' मार्केटिंग कसे जमणार ' असे सांगून त्यांना पिटाळण्यात आले. मात्र , जिद्द न सोडता त्यांनी मध्यप्रदेशात ' जॉन्सन अॅण्ड जॉन्सन 'कंपनीत नोकरी पत्करली. यानिमित्त ग्रामीण भाग पिंजून काढला.

ग्रामीण भागात दैनंदिन जीवन जगताना अनेक वस्तूंची गरज भासते ; पण सगळ्याच कंपन्यांना तेथे नेटवर्क उभारणे शक्य होत नाही. ही गोष्ट लक्षात घेऊन लोखंडे यांनी ग्रामीण भागाला आपल्या व्यवसायाचे भांडवल बनविले. ग्रामीण भागातील माहिती गोळा करायची , ग्रामस्थांची गरज लक्षात घेऊन डाटाबेस तयार करायचा आणि मार्केटच्या शोधातील कंपन्यांना ही माहिती पुरवायची , हा त्यांचा बिझनेस. राज्यातील पाच हजारांहून अधिक गावांची माहिती त्यांच्याकडे आहे. महाराष्ट्रासह मध्यप्रदेश , छत्तीसगड , उत्तर प्रदेश , गुजरात , उत्तराखंड ,गोवा अशा नऊ राज्यांतील ४९ हजारांहून अधिक गावांचे त्यांनी नेटवर्क तयार केले. या विलक्षण प्रवासाची कथा 'प्रदीप लोखंडे. पुणे-१३ ' या सुमेध वडावाला यांनी शब्दांकन केलेल्या आत्मकथनातून अलिकडेच उलगडली आहे.
ग्रामीण भागातील तरूणांना रोजगारसंधींची दिशा देण्यासाठी त्यांनी २००० साली ' रुरल रिलेशन ' ही संस्था उभारली. ग्रामीण मुलांना जगाची ओळख व्हावी , यासाठी जुने कम्प्युटर खेड्यातील शाळांमध्ये पोहोचविले. नागरिक-उद्योजकांसह परदेशातील नागरिकांनीही यात भाग घेतला. आतापर्यंत २० हजार शाळांना लोखंडे यांनी कम्प्युटर मिळवून दिले.

मराठी टिकवून ग्रामीण मुलांमध्ये वाचनाची गोडी निर्माण करण्यासाठी लोखंडे यांनी ' ग्यान की लायब्ररी ' हा उपक्रम सुरू केला. शाळेतील आठ ते दहा मुलांनी एकत्र येऊन लायब्ररी सुरू करण्याची मागणी केल्यानंतर तेथे लायब्ररी उघडली जाते. शाळेतील लहान मुलगी ' ग्यान की मॉनिटर ' म्हणून लायब्ररीचे व्यवस्थापन पाहते. छोट्याशा गावात सुरू झालेल्या या उपक्रमात दिवसा‌ला दोन या प्रमाणे आतापर्यंत एक हजाराहून अधिक गावांत 'ग्यान की लायब्ररी ' सुरू झाल्या आहेत.

मॅनेजमेंटचे औपचारिक शिक्षण न घेतलेल्या लोखंडेंना आता ख्यातनाम मॅनेजमेंट इन्स्टिट्यूटमध्ये व्याख्यानांसाठी आमंत्रण असते. हेच त्यांच्या जिद्दीचे यश. 

नाटक अभिप्राय : Du and Me कल्पक/खिळवून ठेवणारे/smooth /professional /आनंददायी ,प्रसन्न

Dear 'Du and Me buddies ',
काल (4th Aug 13) मी हे नाटक पाहिले ,मला खूप आवडले, details खालीलप्रमाणे,

Before i forget मला नाटकातील 'properties'च्या अतिशय कल्पक वापराचे कौतुक करू द्या,
१) स्क्रीन (हे हि नाटकातील एक पात्रच आहे असे वाटले ), पाहिजे तसे त्याचा TV , बॉली वूड सिनेमा, interactive (!) वागळे यांचा शो वगैरे.
२) light /music कमांड्स पात्रे खुल्लम खुल्ला openly देत होती--like
३) ड्रेसिंग /आरसा स्टेज वरच होता त्याचा हि वापर पुढच्या एन्ट्री साठी .like
४) wheelchair ची रिक्षा करण्याची कल्पना .like
५) सिनेमा ला काका फमिली (cartoons ) घेऊन जातात ,innovative कल्पना --like .
६) प्रेक्षक हि पार्ट ऑफ property आहे का असे हि वाटले --like
७) आणि अनेक.

Music : खूप impressive (रानडे thanks  ) विशेषत: Du चे स्वागत करतांना पंजाबी/मराठी ढोल तर इतका जोसात होता कि पाया थिरकायला लागले .
(थोडे विषयांतर: मराठी बोअर लग्नांमध्ये हे रेकॉर्डिंग वाजवले पाहिजे म्हणजे तरी खुर्च्यांवर बसलेले लोक उठून नाचतील असे वाटले )
(music सहायक म्हणून शेवटी समोर  आलेला मुलगा पाहून एवढा यंग असे काॅमेंट प्रेक्षकातून ऐकले,प्रसाद कुलकर्णी  )
काल काय ऐकले ते खरे आहे का चं अर्थावरचे गाणे खूप धमाल जमले आहे.
शेवटचे जर्मन/मराठी गाणे खूप कॉन्विन्चिंग वाटले

अभिनय :
१) उदय ,:देवेद्र   चा सहज सुंदर अभिनय, बेहद खुश झालो . त्यांचा overall स्टेज वरचा वावर pleasant वाटला .सासु सुनेच्या भांडणात पोलिस शिट्टीचा वापर खूप आवडला (घरोघरी अशा शिट्ट्या आणून ठेवल्या पाहिजेत !)
त्यातही आई साठी पार्सलिटी करताना हळुवार शिट्टी वाजवण्याचा सूक्ष्म अभिनय आवडला.
पूजेच्या वेळी अथर्वशीर्ष म्हणतांना ची गम्मत छान .
TV सिरियल सारखं वळून तीन तीन वेळा संवाद म्हणण्याची स्टाइल हि आवडली .
२) उमा /मैत्रीण : राधिका इंगळेचा  खूप छान बोलका अभिनय व एनर्जी , मैत्रीण करतांना फास्ट movements करून यंग एज परिणामकारक .
३) मुलगी : अश्विनी फाटक ,चोख अभिनय ,फुल मार्क्स .
४) Du : मनोहर वेलणकर ,वेरी convincing ,हा खरच जर्मन आहेका अशी शंका येण्या इतपत खरा वाटला .
५) शेजारी/मित्र/आजी : हर्षद ,ह्या गुड लुकिंग मुलामध्ये  खूप  talents   भरले आहेत ,आजीचे बेअरिंग आणि reactions भन्नाट केल्या आहेत ,मुळात आजीचा रोल मुलाने करण्याची कल्पना च ग्रेट आहे ती कशी सुचली ?
छोटे छोटे पंच त्याने छान केले जसे देव्हारा फिरविणे वगैरे.
ह्या ग्रुप कडून खूप अपेक्षा वाढल्या आहेत

कथानक : प्रत्यक्ष स्टेजवर पहाण्यातच  मजा आहे.
दिग्दर्शक; अतिशय छोटा जीव असलेले कथानक कल्पकतेने फुलवलय ,बॉलीवूड शी आपण असे जोडले गेलोय हे खुबीने वापरलेले सिनेमा तले प्रसंग पाहतांना जाणवते ,हे श्रेय दिग्दर्शक यांना आहे.
श्रीरंग गोडबोले : बस नाम ही काफी है (खेतान सारखे … )   नाटक सुरु असतांना तीन वेळा लाईट गेले. अंधारात एक महाकाय आकृती स्टेज  कडे सरकली ,"हा सीन सुरवातीपासून घ्या " म्हणाली, आवाजात जरब वाटली ,हे मिलिटरी कि पोलिस मध्ये होते का ? असे वाटले ,लाईट आल्यावर तो सीन झाल्यावर कळले त्या मध्ये जर्मन /पाश्च्यात्य संस्कृती ची झलक दाखवणारा पंच होता ,ते सलगता नसती तर मिस झाली असती ,हा लेखक/दिग्दर्शकाचा टच , हे श्रीरंग गोडबोले तर नाहीत असे वाटले ,तेच होते . त्यांचे लोकप्रभामधील राजा प्रधानजी आवडत होतेच. काल काय ऐकले ते खरे आहे का चं अर्थावरचे गाणे खूप धमाल जमले आहे.
काही सूचना ? काही नाही ,भट्टी छानच जमलीय ,कीप इट अप .

हे नाटक मित्रांना शिफारस कराल का ? strong येस .
हे नाटक पुन्हा पाहायला आवडेल का ? ओह येस .

बाल साहित्य (1) : गणपती बाप्पा more द्या

गणपती बाप्पा more  द्या

दरवर्षी प्रमाणे घरात गणपतीत उत्साहाचे वातावरण होते. आईने व ताईने घराची छान साफसफाई केली . बाबा पेपर वाचत बसले होते तोच आईने त्यांना कामाला लावले .
'सोफ्यावर खूप धूळ साचली आहे , मला मेलीला तो व्ह्याक्युम चालवता येत नाही ना ,नाहीतर कशाला ….'
बाबांचा चेहरा त्रासिक झाला पण छोटा राजू बघतोय हे पाहिल्यावर लगेच खोटा खोटा उत्साह दाखवीत बाबा उठले ,तरी राजू ने वाक्य पूर्ण केलेच,
'नाहीतर कशाला तुमच्या पाया पडले असते'

दादा रंगीत कागदाची आरास बनवीत होता,मधेच ,'राजू, बघ हे थर्मोकोल चे चक्र फिरते का बघ ' म्हटल्यावर राजूने बॅटरी घालून ,बटन ऑन करून चक्र फिरवून पहिले. खरे तर दादा हे करू शकला असता
पण तो जर राजू ला प्रमोट करत होत.
'दादा ,डेकोरेशन भारी झालाय हं ' ताई मस्का मारत होती .
'आता स्कॉलर राजू कुठल्या विचारात पडला आहे' ताई ने विचारले
'ताई,आपल्याला गणपती इको फ्रेंडली कराय्चना ,मग थर्मोकोल का वापरतोय आपण ' इति राजू
'दादा ओवर तो यू ' ताईने पळवाट काढली .
हेच हेच बघायचे होते ,तुझ्या लक्षात येते का नाही , पास झालास हा राजू , ठरले पुढच्या वर्षी थर्मोकोल कटपी ' दादा म्हणाला

इको फ्रेंडली  इको फ्रेंडली म्हणून राजू ने घरात सगळ्यांचे डोके खाल्ले होते, म्हणून गणपती प्लास्टर ऑफ पॅरीसचा ना आणता ,शाडू मातीचाच आणला होता  आणि तो हि एका वर्कशॉप ला  जाऊन ताईने हाताने बनविला
होत. दिसत होता थोडा ओबडधोबड पण तरीही राजू खुश होता  त्यात आजी आजोबा आले म्हणून आणखी खुश .

'यावर्षी तरी आरत्या पाठ करा रे' .ते बाबांकडे पाहत म्हणाले. इतकी वर्षे झाली तरी बाबा आरतीचे पुस्तक पाहत आरत्या पुटपूटत .
'चांगले खणखणीत आवाजात म्हणारे' आजी म्हणाली

'बाबा मोरया म्हणजे काय' राजू पिडायला लागला
गणपतीची आरती कुणी रचली माहिती आहे का ? बाबांनी सेफ झोन मध्ये यायचा प्रयत्न केला .
'माहित्ये,रामदासांनी .दास रामाचा वाट पाहे मध्ये नाही का त्यांनी सिघ्नेचर ठेवलीय, पण मोरया का म्हणायचे ?' राजू
'दादा सांगून टाक रे त्याला ' बाबांनी टोलवला
' हं ,बघतोय,विकिपीडिया मध्ये पण हा राजुपिडीया जर सवड देईल तर ना ,किती पिडतोय' दादा मोबाइल मध्ये पाहत म्हनाला .

व्हाय मोरया ? राजू सोडत नव्हता ,आजी मध्ये पडली अरे मोठी माणसं सांगताहेत ना, मग म्हणायचे ,अरे हा श्रद्धेचा विषय आहे .
'बर का राजू , अरे मोरया गोसावी म्हणून मोठे सिद्धपुरुष होऊन गेले चिंचवडला ,ते मोठे गणेश भक्त होते, म्हणून मोरया बर का ' आजोबा म्हणाले
'या या समथिंग तसेच काहीतरी दिलेलं आहे नेट वर' दादा म्हणाला

ओके अॅग्री , ते ग्रेट होते पण मग रामदास स्वामी पण ग्रेट होते त्यांनी आरती पण रचली ,ते भारतभर फिरले, बलोपासना केली ' राजू द स्कॉलर
'मग काय ' बाबा म्हणाले
'मग ,गणपती बाप्पा स्वामी का नाही ?'राजू

नाही ,चांगले आहे ,नवविचार चांगले आहे आजोबा इकडेतिकडे पाहत म्हणाले
पण आपल्या सर्वांनाच आता मोरया ची सवय  झाली ना ,त्याला हे rhyming नाहीये ,आजोबांनी नवा मुद्दा काढला .

तेवढ्यात टीव्ही वर 'दिल मांगे मोर 'ची जाहिरात लागली ,
म्यूट करा रे बाबा ओरडले , ८०% जाहिरात आणि २० % प्रोग्राम असे झालंय टीव्हीचे ,वैतागून बाबा म्हनले.

'मोर द्या कसं वाटतंय ' राजू उत्साहाने म्हणाला .
काय ते , दादाची ट्यूब पेटली नाही .
'छान आहे , गणपती बाप्पा मोर द्या ' ताई म्हणाली .

काय चाललय , आरतीची तयारी झालीय ,लवकर चला , गुरुजी पण आलेत .
मग होऊन जाऊदे , आजोबा म्हणाले, 'नाहीतरी ईश्वराकडे आपण मागत असतोच, मग त्यात  कंजुषी कशाला ?'
'बोला , गणपती बाप्पा '
गगनभेदी आवाजात सर्व मंडळी ओरडली,"more  द्या "

वेगळ्या वाटेने "हरियाली'ची हरितवाट" सविता अमर

वेगळ्या वाटेने



"हरियाली'ची हरितवाट

सविता अमर

Saturday, December 17, 2011 AT 12:00 AM (IST)

Tags: सकाळ साप्ताहिक

"थिंक ग्लोबली, प्लॅन नॅशनली ऍन्ड ऍक्‍ट लोकली' हे ब्रीद आहे ठाण्याच्या "हरियाली' या संस्थेचे! पर्यावरणाच्या क्षेत्रात गेली 15 वर्षे काम करणाऱ्या या संस्थेने रचनात्मक कामाची वेगळी वाट चोखाळली आहे. कोणत्याही सरकारी योजना किंवा आर्थिक मदतीवर अवलंबून न राहता केवळ श्रमदान आणि टाकाऊतून टिकाऊ या तंत्राचा वापर करीत "हरियाली'ने ठाणे व मुंबई परिसरातील पर्यावरण "जिवंत' ठेवण्यासाठी कंबर कसली आहे.
प्रत्येकाने आयुष्यात एक तरी झाड लावावे, असे म्हणतात. अलीकडे काही वर्षांत झालेला वृक्षारोपणाचा प्रसार बघता झाडे लावून पर्यावरण संरक्षणाला हातभार लावण्याचे हे समाधान मिळवू इच्छिणाऱ्यांची संख्याही बरीच वाढली आहे; पण वृक्षारोपण म्हटले, की काही प्रश्‍न हमखास पडतात. कुठली झाडे निवडायची? ती कधी आणि कुठे लावायची? त्यांची रोपे कुठून मिळवायची? सार्वजनिक ठिकाणी झाड लावताना परवानगी कोणाची घ्यायची? लावलेल्या रोपांचे नंतर रक्षण कसे करायचे? वगैरे. तुम्हाला एक झाड लावायचे असो वा हजार, हे प्रश्‍न असतातच आणि याबद्दल पुरेशी माहिती लोकांना नसते आणि त्यामुळे पर्यावरण संवर्धनाला हातभार लावण्याची इच्छा हवेतच विरून जाते.

या प्रश्‍नांची उत्तरे शोधण्याचे काम करणाऱ्या "हरियाली' या संस्थेची दखल घ्यावी लागते ती त्यामुळेच. मोठ्या प्रमाणातल्या वृक्षारोपणासाठी जागा शोधण्याचे काम करणारी ठाणे व मुंबई परिसरातील एकमेव संस्था, ही "हरियाली'ची महत्त्वाची ओळख.

उजाड डोंगर, माळरान, जलवाहिन्या, रस्ते इत्यदींची पाहणी करणे. कुठे, किती आणि कोणत्या प्रकारचे वृक्ष लावता येतील याचा अंदाज घेणे. संबंधित अधिकाऱ्याची रीतसर परवानगी घेणे, तिथे लावण्यासाठी रोपे पुरवणे हे "हरियाली'चे काम. वृक्षलागवडीसाठी येणारा खर्च संस्था स्वतःच उभा करते. त्यासाठी कुठल्याही सरकारी योजना किंवा अन्य निधीचा आधार घेतला जात नाही हे विशेष!

"हरियाली'च्या या रचनात्मक कामाचे बीज सर्वप्रथम रुजले ते पूनमचंद सिंगवी यांच्या मनात. पूनमचंद मूळचे धुळ्याचे. लहानपणापासूनच सार्वजनिक कामात रमणारे. व्यवसायानिमित्त मुंबईत आल्यानंतरही अनेक समाजोपयोगी कामांत त्यांनी पुढाकार घेतला. 1980मध्ये मुलुंड जिमखान्याची स्थापना झाली ती त्यांच्याच प्रयत्नांतून.
मनासारखे काम करता यावे म्हणून पूनमजींनी व्यवसायातून काही काळानंतर स्वेच्छानिवृत्ती घेतली. त्यानंतर ते 1995च्या सुमारास ठाण्यातल्या "फ्लॉवर व्हॅली'त वास्तव्यास आले. त्यांच्या घरातून संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानातील येऊर परिसरातल्या कोकणीपाडा डोंगराचे हिरवेगार दृश्‍य दिसत असे. तो नोव्हेंबर महिना होता. नंतर मात्र गवत वाळू लागले, तसा हळूहळू डोंगर पिवळा पडू लागला. मग तिथे आगी, वणवे लागायला सुरवात झाली. एप्रिल-मेपर्यंत तर तो हिरवागार डोंगर अगदीच उजाड आणि बोडका झाला. काही महिन्यांपूर्वी नेत्रसुखद वाटणारे दृश्‍य आता डोळ्याला खुपायला लागले. मात्र इथेच पूनमजींना त्यांचा पहिला "प्रोजेक्‍ट' सापडला.

लगेचच त्यांनी या डोंगराची पाहणी केली आणि त्याचे पुनरुज्जीवन कसे करता येईल यावर विचारमंथन सुरू झाले; पण हे काम एकट्याचे नव्हते. पूनमजींनी त्यांच्या उद्योगी स्वभावानुसार काही समविचारी माणसे गोळा केली. विचारविनिमयानंतर वृक्षलागवड करायचे ठरले. संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानाच्या वनअधिकाऱ्याला भेटून त्यांना आपली भूमिका समजावून सांगितली आणि त्यांची रितसर परवानगी घेतली. सारे कामाला लागले. थोड्याच दिवसांत खरोखर आश्‍चर्यकारकरीत्या या डोंगराचा कायापालट झाला. उजाड डोंगर पुन्हा हिरवा दिसू लागला. हा चमत्कार पाहून पर्यावरणासाठी काहीतरी करण्याची इच्छा असणारे हजारो लोक स्वयंस्फूर्तीने पुढे आले. प्रसारमाध्यमे तसेच ठाणे महानगरपालिकेलाही या प्रकल्पाची दखल घ्यावी लागली. ठाणे महापालिकेने तर उपवन तलावाची जबाबदारी पूनमजींकडे सोपवली. त्यातूनच 1996 मध्ये "हरियाली' या संस्थेची स्थापना झाली. तेव्हापासून गेली 15 वर्षे संस्था "थिंक ग्लोबली, प्लॅन नॅशनली ऍन्ड ऍक्‍ट लोकली' (विचार करा विश्‍वाचा, नियोजन करा राष्ट्राचे आणि काम करा स्थानिक परिसरात) हे ब्रीद घेऊन कार्यरत आहे.

आपल्या परिसरातील वेगवेगळ्या वृक्षांच्या बिया गोळा करण्यापासून "हरियाली', वृक्ष लागवडीची सुरवात करते. लोक आंबे खातात, कोयी फेकून देतात. जांभूळ, बोर, सिताफळ अशी फळे खाऊन त्यांच्यादेखील बिया कचऱ्यात टाकून दिल्या जातात. त्या बिया "हरियाली' गोळा करते. लोकांना त्या आपल्याकडे पाठवण्याचे आवाहन करते. अशाच पद्धतीने वेगवेगळ्या फुलांच्या बियादेखील गोळा केल्या जातात. सध्या ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी विद्यार्थ्यांकडूनही बांबू, करंज, बेहेडा, जांभूळ अशा अनेकविध झाडांच्या बिया गोळा केल्या जातात. त्यासाठी विशिष्ट मोबदलाही त्यांना दिला जातो.

पावसाळ्यात सुरवातीला विद्यार्थी, ज्येष्ठ नागरिक व निसर्गप्रेमी लोकांना बरोबर घेऊन ठाण्यातील जवळपासच्या डोंगरांवर या गोळा केलेल्या बियांची नुसती पखरण करीत पेरणी केली जाते. हे काम शनिवार-रविवार आणि इतर सुट्यांच्या दिवशी केले जाते. दरवर्षी पावसाळा सुरू होताना "एक तरी रुजवावी बी' असे आवाहन पूनमचंद सिंगवी लोकांना करतात. या आवाहनाला लोकांच्या वाढत्या सहभागाने आता चळवळीचे स्वरूप प्राप्त झाले आहे.

संस्थेचे या क्षेत्रातील निरलस काम पाहून ठाणे महानगरपालिकेने संस्थेला रोपवाटिकेसाठी वडखळ इथे एक जागा उपलब्ध करून दिली आहे. संस्थेची मुलुंड इथेही एक स्वतंत्र नर्सरी आहे. सावर, गुलमोहर, आंबा, आवळा, चिंच, बेहडा, अशोक अशी 30 ते 40 प्रकारची जवळपास 25 हजारांहून अधिक रोपे "हरियाली'कडे आज लागवडीसाठी तयार आहेत. वृक्षप्रेमींना या रोपांचे विनामूल्य वाटप केले जाते. वृक्षलागवडीच्या वेळी "हरियाली'चे प्रतिनिधी त्यांना खड्डे किती खोल खणायचे, पाणी कधी, किती घालायचे याबाबत मार्गदर्शनही करतात.

टाकाऊतून टिकाऊ या तंत्राचा वापर करत नर्सरीतील रोपे तयार करण्यासाठी संस्था घराघरातून कचऱ्यात अथवा भंगारात देण्यात येणाऱ्या दुधाच्या रिकाम्या पिशव्यांचा उपयोग करते. याचप्रकारे पर्जन्यजल संवर्धनासाठी छोट्या-मोठ्या ओढे-नाल्यांवर बांध घालणे, दगड काढून झालेल्या ओस खाणींचे जलाशयात रुपांतर करणे ही कामेही संस्था, स्वतःच विकसित केलेल्या सोप्या पद्धतीने करत असते.

बीजसंकलन, त्याचे वाटप आणि रुजवण व्यापक प्रमाणावर करण्यासाठी "हरियाली'ने विद्यार्थी आणि ज्येष्ठ नागरिकांबरोबरच वारकरी, शिर्डीला पायी चालत जाणारे साईभक्त अशा वेगवेगळ्या माध्यमांचा चांगला उपयोग करून घेतला आहे. वारकऱ्यांच्या माध्यमातून आतापर्यंत एक कोटींहून अधिक बियांचे वाटप आणि रुजवण "हरियाली'ने केले. संस्थेच्या कार्यकर्त्यांनी 19 ते 21 मार्च 2008 या काळात केलेल्या पाहणीत, वारीच्या मार्गावर अनेक ठिकाणी केलेल्या कारंज, कडुनिंब, शेवगा आदी वृक्षाच्या बियांनी रुजून आलेली सुमारे 2 ते 3 वर्षांची रोपे दिसून आली. संस्थेची ही संकल्पना आता महाराष्ट्राबरोबरच गुजरात, केरळ, कर्नाटक इत्यदी राज्यांतदेखील मूळ धरू लागली आहे.

आज "इन्फ्रास्ट्रक्‍चर' हा सर्वत्र परवलीचा शब्द बनला आहे. त्याचा मूलाधार रस्ता असल्याने रस्तेविकासाला प्रचंड वेग आला आहे. हे करताना वृक्षांची तोड व त्यामुळे पर्यावरणाची हानी अपरिहार्यपणे आलीच; पण या दोन्ही परस्परविरोधी टोकांच्या भूमिकेतून सुवर्णमध्य काढण्याच्या उद्देशाने "हरियाली'ने जून 2010 मध्ये राष्ट्रीय महामार्ग क्र. 3 (आग्रा रोड) ठाणे ते धुळे या 350 कि.मी. परिसरात रस्त्याच्या दुतर्फा अडथळा येणार नाही अशारितीने बिया रुजवण्याचे अभियान हाती घेतले. त्यासाठी पाहणी दौरा, स्थानिक मंडळींशी संपर्काची फेरी पूर्ण केली. महामार्गालगतची गावे, शहरे, वस्त्यांमधील रहिवासी, तसेच निसर्गसंवर्धन करणाऱ्या संस्था, संघटना, शाळा-महाविद्यालयातील विद्यार्थी, कर्मचारी, लहानमोठे उद्योगसमूह, वनसमित्या या सर्वांच्या सहभागातून हे अभियान व्यापक स्तरावर राबविण्यात आले. या मोहिमेअंतर्गत महामार्गालगतच्या वनक्षेत्राचाच वापर करत तिथे गिरिपुष्प, रेन-ट्री, चिंच, मोह, करंज, बहावा, वड, पिंपळ अशा जवळपास दहा लाख बियांचे वाटप व रुजवण "हरियाली'ने केले. केवळ विरोधासाठी विरोध किंवा सरकारी धोरणांवर टीकाटिपण्णी करत बसण्यापेक्षा लोकसहभागातून काय चमत्कार घडू शकतो, याचे हे एक नमुनेदार उदाहरण ठरावे.

यंदाच्या पावसाळ्यात "हरियाली'ने एक प्रयोग केला. नोव्हेंबर महिन्यातील एका आगीत त्या क्षेत्रात लावलेल्या सुमारे सोळा हजार रोपांची होरपळ झाली. या घटनेनंतर संस्थेच्या कार्यकर्त्यांनी सर्वसामान्यांना आवाहन करून पिण्याच्या रिकाम्या बाटल्या विनामूल्य गोळा केल्या. त्याला वर-खाली छिद्रे पाडण्यात आली. नव्याने लावलेल्या; पण जळीत अवस्थेतील प्रत्येक रोपाजवळ एकेक बाटली ठेवण्यात आली. थेंब थेंब मिळणाऱ्या या संजीवनीमुळे आणि त्यामागच्या तळमळीतून या झाडांनी आता जीव धरला आहे. त्यांच्या बुंध्यातून आणि वरच्या डोळ्यांमधून छोटे छोटे कोंब फुटायला सुरवात झाली आहे. काही महिन्यांपूर्वी आगीत भस्मसात झालेला हाच डोंगर आता "बाटलीचा डोंगर' या नावाने ओळखला जातो.

पिसे जलाशयाच्या रस्त्यावरील एका डोंगरावरही "हरियाली' व ठाणे वनविभागाचा संयुक्त वनविकास प्रकल्प आकार घेत आहे. गेल्या तीन वर्षांत या डोंगरात विविध प्रकारच्या सुमारे 25 हजार झाडांची लागवड करण्यात आली असून 4 जलाशय, 20 हरियाली बंधारे आणि समांतर पातळीवरचे सुमारे 800 चर खणून पर्जन्यजलाचे अतिशय सुंदर नियोजन याठिकाणी करण्यात आले आहे.

लोकसहभाग आणि श्रमदानाच्या माध्यमातून असे अनोखे प्रयोग राबवत असताना आर्थिक नियोजन कसे केले, असे विचारल्यावर सिंगवी सांगतात, ""मूळात विधायक, रचनात्मक कामांसाठी लोक स्वतःहून मदत करायला तयार असतात. फक्त त्यांचा तुमच्या कामावर, प्रामाणिकपणावर विश्‍वास बसला पाहिजे.''

"हरियाली'ने हा विश्‍वास प्रथमपासून सार्थ ठरवला. म्हणूनच संस्थेला कधीही निधीची कमतरता भासली नाही. नागरिक व संस्था यांच्याकडून मिळणाऱ्या स्वेच्छा देणग्या आणि सभासद फी यातून मिळणाऱ्या आवश्‍यक निधीतून "हरियाली'च्या कामाचा विस्तार होत गेला. आज ठाणे व परिसरातील पन्नासाहून अधिक शाळा-महाविद्यालये, पर्यावरणाच्या क्षेत्रात काम करणाऱ्या जवळपास 20 संस्था; तसेच 25 हून अधिक बहुराष्ट्रीय कंपन्या आज "हरियाली'शी जोडल्या गेल्या आहेत.

"हरियाली'चे काम हे सध्या ठाणे व मुंबई परिसरापुरते मर्यादित असले, तरी ते अनेक शहरांसाठी मॉडेल ठरू शकते, हे नक्की!

विडंबन

म  ssss नसे...

(चाल : फूल ते संपले ,गंध ना राहिला)

खुळ ते संपले, धंदा ना राहिला
हाक तू ऐकली, प्रसाद नाही दिला

मार्ग माझा अता चालतो एकला
राजीनामे आले, ना चाले नकला
शून्य का स्कोर हा? एक ही चालला

मिमीक्री करुनी भाषण देतो कुणी
हासूनी त्यावरी ही, मते नादेतो कुणी
मीहि स्टेजवरी वेळ ना पाहिला

भेट झाली 'त्या'ची याद ठेवू नये
आणि फोनवरही भेट घेऊ नये
व्हा सुखी भाजपी, शाप माझा मला

सुरवात एका सामान्य माणसाची गीतलेखक बनण्याची ....

                                                 सुरवात एका सामान्य माणसाची गीतलेखक बनण्याची ....


मला वाटत दोन वर्षांपूर्वी मी एकदा खूप कंटाळलो होतो ,मला  काहीतरी असा छंद पाहिजे होता ज्यात मी स्वत:ला हरवून जावे आणि कामाच्या स्ट्रेस चा विसर पडावा , वाचन किती करावे ,गेली अनेक वर्षे वाचतोच आहे पेपर  मधील सुमार दर्जाची शब्दकोडी पण मजा देत नव्हती .भ्रष्टाचार ,अत्याचार च्या बातम्या वाचून वीटलो होतो. मन काहीतरी सकारात्मक /क्रियेटीव्ह /सजर्नशील असा आउटलेट शोधत होते.


             आणि अचानक माझी नजर जगदीश खेबुडकर लिहित असलेल्या (सकाळ) कॉलम कडे गेली आणि मन प्रसन्नतेने भरून गेले.त्यात खेबुडकर त्यांनी गाणी कशी लिहिली ,विचार कसा केला ,त्याआधी इतरांनी लिहिलेल्या गाण्यांच्या ' मीटर ' चा अभ्यास कसा केला वगैरे लिहिले होते, मी दर आठवड्याला येणाऱ्या त्या सदराची उत्सूकतेने वाट पाहू लागलो .


नंतर त्यापुढे जावून आपण त्या गाण्याला एक "नवा अंतरा " लिहू शकतो का ( ! ?) हा विचार मनात आला.


( भाऊ साहेब पाटणकर म्हणतात तसे,

सांगेल काही भव्य ऐसी ,
शायरी माझी नव्हे,
तो कवींचा प्रांत ती,
पायरी माझी नव्हे.

माझ्या अल्प समजाप्रमाणे,

कवी : कवी हा सर्व श्रेष्ठ असतो, तो कुणाचा मोताझ /बांधील नसतो, कवी अदभूत कल्पनांशी खेळत असतो ,शब्दांशी खेळत असतो.प्रभावीपणे नवरस निर्मिती करू शकतो.

गीतकार: जरी दिलेल्या वेळ, चाल,मीटर ,स्टोरीलाईन यांच्या बंधनात काम करीत असला तरी गीतकार हा ग्रेट असतो.त्याला छंद मात्रा यांचे  ज्ञान असते,संगीताचे ज्ञान असते,विशेष म्हणजे भारतीय संस्कृती, तत्वज्ञान यांचा व्यासंग असतो.स्टोरी तील पात्रे आलेल्या परिस्थितीत कशा मानसिकतेत असतील ते अंतर दृष्टीने पाहण्याचे कसब त्यांच्यात असते.

गीत लेखक : हा शब्द फारसा प्रचलित नाही. song writer चे मी शब्दश: भाषांतर वापरत आहे. )



तर आपण  गाण्याला एक "नवा अंतरा " लिहू शकतो का , हा विचार मनात आला.
आधीच ठरवून टाकले कि गाण्याच्या "थीम"चा विचार करायचा ,यमक वगैरे हा नंतर चा प्रश्न आहे.
मी त्यांच्या  या गाण्याचा विचार करू लागलो ,

सत्य शिवा हून सुंदर हे

original        इथे मोल ना दामाचे
                     मोती होतील घामाचे,
                     सरस्वतीच्या प्रेमाचे,
                     प्रतिक रम्य शुभंकर
                     सत्य शिवा हून सुंदर हे

थीम : सिनेमात शाळा बांधतांना घेतलेले हे एक 'टाईम सॉंग' आहे.  लक्षात घेतले संस्कृत शब्दांचे  प्राबल्य आहे.

विचार : ओघाने विचार आला कर्मवीर पाटील यांचा ,स्वत: जास्त शिकले नव्हते तरी मुलांना शिकवण्याचा ध्यास घेऊन चालत ,मिळेल त्या वाहनाने ते देणगी गोळा करण्यासाठी खूप फिरले.

मग ठरले याच विचारावर नवा अंतरा लिहायचा ,यात माझे योगदान असावे म्हणून कर्मवीर च्या ऐवजी "कर्मयोगी " या शब्दाची योजना केली .

स्फूर्ती वगैरे काही नाही, ठणठ्णीत जुळवा जुळवी करून हा अंतरा लिहिला,


कुणी कर्मयोगी धजतो ,
ज्ञान तपास्तव तो झिजतो
जरी अशिक्षित, निज तो
ज्ञान-सहाय्य निरंतर हे
सत्य शिवा हून सुंदर हे


आता हे लिहिणे फ्लूक नाही हे सिध्द करण्यासाठी खेबुडकरांच्या पुढच्या गाण्याकडे वळलो ,

देवापुढे मानुस पाला-पाचोळा र

थीम : देवापुढे माणूस यत्किंचित असतो.

विचार: देव वगैरे म्हटले असले तरी त्यापेक्षा 'निसर्ग' जास्त संयुक्तिक वाटले.निसर्गाच्या प्रकोपापुढे माणसाचे काही चालत नाही ,वादळे ,भूकंप, सुनामी ....जपान.जपान्यांची कष्टाची वृत्ती, महा युद्धातून सावरून ,अथक मेहेनेतीतून संपन्नता ..सुनामी... लक्षात घेतले की गाण्यात  ग्रामीण शब्द आहेत.मग लिहिले,


कष्ट इमानाने त्याने गरुड झेप घेतली
शिरीमंती राहनीची  'गारूड' ठेप घेतली
एका सुनामीने झाला देश पांगळा र
देवापुढे मानुस पाला-पाचोळा र

( फिनिक्स एवजी गरुडझेप, रिच लाईफ स्टाईल साठी इतरांच्या मनावर 'गारूडपडणारी ठेपअसे काहीतरी लिहिले)
या लिहिण्यामुळे मनाला चालना आणि खूप उभारी मिळाली


सुरवात तर झाली,आता छंदच लागला ,पुढचे गाणे ,

 राजा ललकारी अशी दे ,हाक  दिली साद मला दे

थीम : शेतकर्यांचे जीवन /कामाचे साहचर्य

विचार: ते लिहिणेच काय ज्यात सामाजिक जाणीव नसेल ,शेतकर्यांचे दलालांकडून होणारे शोषण आणि अमानुष स्वस्त भावाने त्यांच्या शेतमालाची खरेदी करण्याची मानसिकता याचा निषेध करण्यासाठी लिहिले,

आठवते गेल्या वर्षी दिन-रात कष्ट झालं ,
कमावले जे शेतात, बाजारात नष्ट झालं,
काय  उलटा कायदा ,कदी दिसलं फायदा ,
भाव कांद्याला मिळू दे,
हाक दिली साद मला दे, राजा ललकारी..


असेच खेबुडकरांचे  खूप वाजलेल गाणे ,

दाम  करी काम येड्या ,दाम  करी काम

थीम : पैशाचे जीवतात स्थान !

विचार:या विषयावर अनंत शेड्स आहेत, मी पाहिलेय , नाईलाजाने नोकरीसाठी वेगवेगळ्या गावात राहणारी जोडपी,घरदार जमीन जुमला झालापण  त्यांचा राहून गेलेला सहवास !

ह्या कवडी दमडीपाई  नवरा बायको र्हातात दूर,
घडी भरचा नाही सहवास,
पैशाला आला पूर,
जगनं गेल र्हाऊन होता ,
ह्या पैशाचा गुलाम हो ,
दाम  करी काम येड्या ,दाम  करी काम


नंतरचे जगदीश खेबुडकरांचे गीत माझे(आणि सर्वांचेच) अतिशय आवडते ...

धुंदी फुलांना धुंदी कळ्यांना ,
शब्दरूप आले मुक्या भावनांना.

(यावेळी फार दूर गेलो नाही ,लग्ना आधी घरची परिस्थिती फारशी चांगली नव्हती , नंतर खूपच बरे दिवस आले म्हणून तिला अर्पण  करून लिहिले,)

तुझ्या संगती जीवनी अर्थ आला,
मन रंगती लोचनी स्वप्नमाला ,
जिणे आज माझे तुझा नजराणा ,
शब्दरूप आले मुक्या भावनांना.


खेबुडकरांपासून  सुरवात करून मी माझी मुक्त मुशाफिरी हिंदीतही चालू ठेवली.(उद्देश स्वत:ला आनंद मिळण्यासाठी नवा अंतरा लिहिणे आणि स्वत:कडेच ठेवणे )

मेरी दुनिया है तुझ में कही,
तेरे बिन मै क्या कुछ भी नहीं

original         पलकोंपे तेरे रूप का सपना सजा दिया
                       पहली नजर में ही तुझे अपना बना
                       है यही  आरजू ,हर घडी बैठी रहो मेरे सामने



अब  तो जहा भी मै चलू,मुझे तू ही तू मिले
तुझ से शुरू हो दिन मेरा ,तुझ से ही तो ढले
क्या यही,ख्वाब है, कह रही कुछ मुझे, जुल्फे  सवारे हुवे
मेरी दुनिया है तुझ में कही, तेरे बिन मै क्या कुछ भी नहीं


एक जुने सुंदर गाणे

कही ये वो तो नही
गीत :कैफी आझमी ,चित्र :हकीकत ,लता .


 original  शक्ल फिरती है निगाहो में वोही प्यारीसी
                 मेरी नस नस में मचलने  लगी  चिंगारी सी
                 छू गई जिस्म मेरा ,किसके दामन की हवा
                 कही ये वो तो नही


माझी addition
इतने बरसोमे खयालोंमे न कोई दुजा
इतने बरसोमे मेरे दिल ने तुम्ही को पूजा
काम आयी है यहा,मेरी जन्मोकी दुआ ,
कही ये वो तो नही


पुण्याच्या जर्मन बेकरी स्फोट प्रकरण अजूनही सुटले नाही ,वर्ष स्मृतीच्या फोटोखाली पेपरने कवी 'ग्रेस' यांच्या ओळी उर्धृत केल्या होत्या ,

'भय इथले संपत नाही '

मी वहीत  श्रद्धांजलीपर ओळी लिहिल्या ,

हे वर्ष पुरे स्फोटाचे,
तेजात उजळती चेहेरे,
चाकर सारे पोटाचे,
नव वर्ष नवे ते मोहरे,
भय इथले संपत नाही.....

(अर्थ प्रत्येक जण लावेल तसा.)


कधी कधी आपली पायरी विसरून मी मराठीतल्या चिरंतन काव्य-शिल्पाला हात लावतो (या बाबत कधीकधी मी व.पु.काळेंच्या एका कथेत आलेला 'equality complex ' हे  तत्व  वापरतो.. )

हिरवाईची अथांग हि वळणे ,
अन वळणाची वाट,
कुठे नेई भारावल्या शरीरा
श्रुती  ऐकती 'थाट',
क्षणोक्षणी नव चलतचित्र हे
अन थरारे देह सारा ... .
श्रावणात घननिळा बरसला


किंवा आरती प्रभूंचे अद्वितीय गीत,

(हृदय नाथाचे अदभूत संगीत लाभले)


ती येते आणिक जाते
येताना कधि कळ्या आणिते
अन्‌ जाताना फुले मागते
                   येताना कधि अशी लाजते
                   तर जाताना ती लाजविते:
                  कळते काही उगीच तेही
                  नकळत पाही काहीबाही,
                  अर्थावाचुन असते 'नाही', 'हो', ही म्हणते.


addition साठी थीम  : आरती प्रभूंची 'ती' म्हणजे प्रतिभा त्यांना आपल्यातून दूर घेऊन गेली !

माझी addition

येतांना कधी अशी वागते,
चल संगती , कशी मागते,
आता नाही फिरून येत ,
घेऊन जाण्या दुरून येत,
चल  पुढे तू ,येते मागुनी मी ही म्हणते...



गुरु ठाकूर माझा आदर्श आहे (त्यांनीही सुरवातीला जुन्या गाण्यात खुप  नवीन अंतरे जोडले होते असे वाचले )


यमक बद्दल बोलायचे तर जेव्हा गीतकार उच्च दर्जाला पोचतात तेव्हा यमकाची सुद्धा फिकीर बाळगत नाहीत, उदाहरण  म्हणून

आनंद बक्षी यांचे हे गाणे  ,


वो अचानक आ गई, यूँ नज़र के सामने
जैसे निकल आया घटा से चाँद
चेहरे पे ज़ुल्फ़ें, बिखरी हुई थीं
दिन में रात हो गई
एक अजनबी हसीना से...


रियाजाचे महत्व गायकाना असते तितकेच सर्वांनाच असते, पूर्वीचे कवी संस्कृत भाषांतराचे काम हाती घेत जेणेकरून नवीन शब्द, कल्पना हाताळल्या जातील व्यासंग वाढेल , मग नवीन गीतलेखकाने  काय करावे ,

मी भावाला जो संगीत जाणतो एक इ-मेल लिहिला होता,

((   संजू,

      परवा रफीचे गाणं ऐकलं ,
      मी इक राजा हुं ,
      तू इक रानी  है
      प्रेमनगरकी ये इक सुंदर
      प्रेम कहानी है



खूप सोपं ,बाळबोध आणि तरीही सुंदर गाणं .
मला वाटतं छंद म्हणून self declared गीतलेखक बनण्यासाठी हे गाणं आदर्श आहे.
जर नवीन अंतरे लिहायचे असतील तर 'थीम' समजून घेणे खूप आवश्यक आहे.

'थीम' : हिरो हिरोइन ला त्याचे प्रेम प्रपोज /पेश करतोय पण ती नासमझ आहे व तिच्या लक्षात येत नाही.
ओरिजनल ... आनंद बक्षी साहेबांनी सहज लिहिला आहे ,संगीत लक्ष्मीकांत प्यारेलाल .

मन मेरा इक महल हो जैसे
तू इसमें रहती है ऐसे
जैसे सीप में मोती है
सागर में पानी है
मैं इक राजा हूँ...

मला वाटत या गाण्या चे असंख्य अंतरे लिहिले जावू शकतात

कहानी है ' साठी यमक शोधून मग आधीच्या ओळी manupulate करून ठोकून मीटर मध्ये बसवायचा प्रयत्न आपण करू शकतो .

नमुना १ : 'जवानी' हा शब्द जुळतोय , हिरोइन अल्लड आहे असे मानले तर ,

कैसी अल्ह्ड ना जाने
आयी जवानी है

मग आधीच्या ओळींसाठी काही नैसर्गिक known pairs चा उल्लेख करू शकतो ,जसे,

धरती पर आकाश का साया
xxxxxxxxxxxxx  माया /पाया /गाया  वगैरे



धरती पर आकाश का साया
नदियोने सागर रचैया
कैसी अल्ह्ड है ना जाने
आयी ये  जवानी है
मैं इक राजा हूँ...

नमुना २: पौराणिक

श्याम कि होती ही राधा
मन मेरा खोया ही आधा
फिरसे मुरली कि धूने
जग को सुनांनी है
मैं इक राजा हूँ...

किंवा

राधा के मन में है कन्हैया
गोपीके संग रास रचैया
राधा श्याम के प्रेम कमल
जमुना में बहाने है
मैं इक राजा हूँ...

नमुना ३: राजकीय (विडंबन )

पोलिटिक्स में करते है युती
वरना पड सकती  है  जुती,
जैसे मैं हुं राम और
तू जेठमलानी
मैं इक राजा हूँ...

नमुना ४: आय टी  वाल्यांनी काय करावे ,

मौसम है एक wifi जैसा
रूप तेरा है hifi  ऐसा
भेज रहा हु file तुझे
download  करानी है
मैं इक राजा हूँ...

नमुना ५: टपोरी...ते राजघराण्यातले असतील तर टपोरी का बोलतील ?

सुनती ही मैने क्या बोला
तू बोतल ही मैं हु कोला
कैसे बनती है रे तू
कितनी शाणी है
मैं इक राजा हूँ...

नमुना ६: फिलोसोफिकल

जन्मोसे ये गीत है गाया
बदले नाम बदली ये काया
वक्त ने लाया सामने ये ,
क्या मेहेरबानी है
मै इक राजा हु ......

नमुना ७:मेडिकल student  मैत्रिणीला काय म्हणेल ?

होर्मोन्स का ये खेल  है सारा ,
केमिकल लोच्या है न्यारा ,
झटक दे 'thermometer' तू
राउंड लगानी है .
मैं इक राजा हूँ...  ))

सध्याचे नवीन गीतकारांची  स्टाईल हि खूप मोहक वाटते,

Singer(s) : Neeraj Shridhar
Lyricist / Songwriter : Irshad Kamil
Music Director / Composer : Pritam Chakraborty

दिल कि तख्ती पर  हु लिखती
इश्का इश्का
जग क्या जाणे दिल को मेरे
इश्का  किसका
रब यार गलेसे सार  मेरे
मुझे क्या पर्वा इस दुनिया कि
तू जीत मेरी जग हार मेरी  
मै हू ही नही इस दुनिया की.
तुम्ही दिन चढे
तुम्ही दिन ढले
तुम्ही  हो बंधू ,
सखा तूम्ही

 addition ....
इस जमाने को पडेगा
झुकना झुकना,
चांद सूरज को पडेगा
रुकना रुकना
कुछ और पिलादे ओ साकी
मुझे क्या पर्वा इस दुनिया कि
तुझे जो पाया ,रब को पाया ,
मै हू ही नही इस दुनिया की
तुम्ही दिन चढे
तुम्ही दिन ढले
तुम्ही  हो बंधू ,
सखा तूम्ही
------------------

चित्रपट / Film: Happy New Year

संगीतकार / Music Director: Vishal-Shekhar

गीतकार / Lyricist: इर्शाद कामिल-(Irshad Kamil)

गायक / Singer(s): अरिजित सिंग-(Arijit Singh),  श्रेया घोषाल-(Shreya Ghoshal)

ह्या गाण्याच्या शब्दांच्या मी प्रेमातच पडलोय,

ओ मनवा लागे लागे रे सांवरे,
लागे रे सांवरे
ले तेरा हुआ जिया का,
जिया का जिया का ये गाँव रे

 मुसाफिर हूँ मैं दूर का
दीवाना हूँ मैं धुप का
मुझे ना भाए,
ना भाए ना भाए
छाँव रे
मन के धागे,

ओ ऐसी कैसी बोली
तेरे नैनो में बोली
जाने क्यों मैं डोली
ऐसा लगे तेरी हो ली
 मैं, तू मेरा
 तूने बात खोली
कच्चे धागों में पिरो ली
बातों की रंगोली
से ना खेलूं ऐसे होली
मैं ना तेरा…

ओ किसी का तो
होगा ही तू
क्यों ना तुझे
मैं ही जीतूं
खुले ख़ाबों में
जीते हैं,
जीते हैं बावरे
मनवा लागे....

( काम हो रहा है, त्या दर्जाचं सुचतं नाहीये, आपल्याला काहीचं घाई नाहीये,
appeal to readers...वाचक हो काही सुचवता का ?)


माझ्या ताजमहालाला तुमच्या 'विटा ' लावु  नका असे कोणीतरी ( अत्रे ?) addition घेणाऱ्या नाट्य कलाकाराला म्हटले होते, किंवा असे हि म्हणता येईल की कशाला त्यांच्या भरजरी 'शालूला' तुमची ठिगळे लावता ...पण काय करू लहान बालक सुरवातीला चालतांना मोठ्यांचाच हात धरते ना .

काही असो, सुरवात तर केली आहे.

राजेश मोराणकर